Kurdên Sovyeta berê û zimanê Kurdî
Kurdên Yekîtiya Sovyeta berê kedeke bingehîn dane zimanê Kurdî. Wan bingehên zimanekî nivîskî yê nûjen danîn, lêkolînên zanistî yên li ser Kurdî pêş xistin û di serdemeke ku nasnameya Kurdî li beşên din ên cîhanê bi tundî dihate çewisandin de, bi riya medya û wêjeyê di parastina mîrateya çandî de roleke diyarker lîstin.
Rodiyê Xwedêdayev
Kurdên Yekîtiya Sovyeta berê, bi taybetî yên ji komarên Qefqasyayê yên wekî Ermenistanê, di parastin û pêşxistina zimanê Kurdî de, nemaze zaravayê Kurmancî, roleke diyarker û bêhempa lîstine. Di serdemekê de ku ziman û çanda Kurdî li welatên wekî Tirkiyeyê dihatin çewisandin, asîmîlekirin, Yekîtiya Sovyetê ji bo geşkirina zimanê Kurdî de roleke girîng dîtiye.
Standardîzekirin û Pêşxistina Zimanê Nivîskî:
Pêşxistina Alfabeyê: Li Yekîtiya Sovyetê ji bo afirandina zimanekî nivîskî yê standard ji bo Kurdî gavên girîng hatin avêtin. Di sala 1921'ê de li Tîflîsê elîfbeyeke Kurdî ya li ser bingeha alfabeya Ermenî hate weşandin. Di sala 1928 an de, bi biryara hikûmeta Sovyetê, rewşenbîrê Kurd Erebê Şemo û zanyarê Asûrî Îsahak Marogûlov dest bi amadekirina alfabeya Kurdî ya Latînî kirin. Ev alfabe di sala 1929an de bi awayekî fermî hate qebûlkirin û wek "Alfabeya Şemo-Marogûlov" tê naskirin. Yekemîn pirtûka ku bi vê alfabeyê hate çapkirin, pirtûka fêrbûnê ya bi navê "Xɵ-xɵ hinbuna xandina nvisara kurmançi" (Xwe bi Xwe Hînbûna Xwendina Nivîsara Kurmancî) bû ku di sala 1929 an de derket. Paşê, di sala 1929'an de, ji bo Kurdên Yekîtiya Sovyetê alfabeyeke latînî hate pêşxistin, ku struktura fonetîk a zimanê Kurdî baştir nîşan dida. Di dawiyê de, alfabeyeke Kîrîlî hate danîn, ku hîn jî ji aliyê Kurdên Êzidî yên li Ermenistanê ve tê bikaranîn. Ev hewldanên ji bo xwendin û nivîsandinê ji bo belavbûna perwerde û wêjeyê diyarker bûn.
Lêkolîna Ziman: Kurdologên Sovyetê yên wekî Qanatê Kurdo û Çerkez Bakayev di lêkolîna zimanê Kurdî de kedeke girîng dane. Wan rêziman nivîsandin, li ser zaravayan lêkolîn kirin û bandora zimanên din ên wekî Erebî, Tirkî, Ermenî û Rûsî li ser pêşketina zimanê Kurdî zêdetir vekolînê kirin.
Weşandina Pirtûk û Rojnameyan: Hikûmeta Sovyetê piştgirî da weşandina pirtûk, pirtûkên dersê û rojnameyan bi zimanê Kurdî. Yek ji rojnameyên herî navdar "Riya Teze" bû, ku li Êrîvanê dihate weşandin û ji bo berhemên yekem ên wêjeya Kurdî li Yekîtiya Sovyetê bû platformek.
Parastina Kevneşopiya Devkî û Nasnameya Çandî:
Radyoya Êrîvanê: Beşa Kurdî ya Radyoya Êrîvanê di parastin û belavkirina çanda Kurdî de roleke bêpîvan lîst. Di serdemekê de ku zimanê Kurdî li Tirkiyeyê qedexe bû, radyo wek pirekê bû ku Kurd bi zimanê xwe yê zikmakî, muzîk û kevneşopiyên xwe yên gelêrî ve girêdida. Bi hezaran tomarên stranên gelêrî û lîstikên şanoyê yên Kurdî di arşîvên radyoyê de hatin parastin.
Wêje: Nivîskarên Kurd ên li Yekîtiya Sovyetê yên wekî Erebê Şemo berhemên wêjeyî yên girîng afirandin ku jiyan û têkoşîna Kurdan nîşan didan. Pirtûkên wan li gelek zimanan hatin wergerandin û bûn alîkar ku wêjeya Kurdî bigihîje xwendevanên berfirehtir.
Saziyên Çandî: Li Yekîtiya Sovyetê, bi taybetî li Ermenistanê, saziyên çandî û perwerdehiyê yên Kurdî hatin damezrandin. Tewra di nav Yekîtiya Nivîskarên Ermenistanê de beşeke taybet ji bo nivîskarên Kurd jî hebû.
Bi kurtasî, mirov dikare bibêje ku Kurdên Yekîtiya Sovyeta berê kedeke bingehîn dane zimanê Kurdî. Wan bingehên zimanekî nivîskî yê nûjen danîn, lêkolînên zanistî yên li ser Kurdî pêş xistin û di serdemeke ku nasnameya Kurdî li beşên din ên cîhanê bi tundî dihate çewisandin de, bi riya medya û wêjeyê di parastina mîrateya çandî de roleke diyarker lîstin.
