Nasname, Dîrok û Tirs: Nêrînek Akademîk li ser Pirnasname û Netewe

Di nîqaşên li ser nasnameyê de, pir caran mijar ne tenê akademîk e, lê hestyar û siyasî jî dibe. Ev gotar armanc dike ku bi çarçoveyekî zanistî cûdahiya di navbera asta dînî û asta neteweyî de zelal bike û tirsa ku hinek kesên xwe neteweperest dibînin bi awayekî analîtîk şîrove bike.

Êzdîtiyê wek sistemeke bawerî û rîtûalên taybet di dîroka Rojhilatê Navîn de kevn e. Ew ne tenê rêbazeke îbadetê ye, lê her weha sistemeke civakî û çandî ye ku bi sedsalan domandiye. Ji ber vê yekê, hebûna wê berî çêbûna netewe-wek-têgîn a modern tê dîtin.

Li dijî vê, têgîna netewe wek çarçoveyekî siyasî di Ewropayê de bi taybet di sedsalên 18 û 19an de xurt bû. Benedict Anderson netewe wek 'civakeke xeyalî' (imagined community) şîrove dike, ku bi pêvajoya modernbûnê ve girêdayî ye. Ernest Gellner jî netewe wek encama modernbûna civakî û pêşketina endüstriyel dibîne. Eric Hobsbawm jî di xebata xwe de diyar dike ku gelek 'tradîsyonên neteweyî' di rastiyê de di sedsalên nû de hatine afirandin.

Ji ber vê yekê, gotina ku 'Êzdîtiyê berî asta neteweyî heye' tenê gotineke kronolojîk e. Ev ne wateya hiyerarşîyê ye û ne jî kêmtirkirina neteweyê. Berîbûn demê diyar dike, ne asta girîngiyê.

Di dîroka kurdan de jî em pirnasname dibînin. Di 'Şerefname' ya Şerefxanê Bedlîsî (1597) de qebîle, mîr û komên dînî wek aliyên bingehîn ên civakî têne navandin. Ev nîşan dide ku berî netewe-wek-têgîn, formên din ên rêxistina civakî hebûn.

Ji ber vê yekê, kesek dikare hem li ser asta bawerî Êzdî be û hem li ser asta etnîk Kurd be. Ev du ast bi hev re dijber nînin; ew du çarçoveyên cuda ne ku di kesayetiyê de dikarin bi hev re hebin.

Tirse ku hinek neteweperest hîs dikin, zêdetir ji şertên dîrokî û psîkolojîk tê. Civakên ku şikestin û parçebûn dîtine, carinan her cûdahiyek wek metirsî dibînin. Lê ji aliyê akademîk ve, pirnasname şertê normal a civaka modern e.

Di encamê de, rastiya akademîk ne dijminê yekîtîyê ye. Bi beramberî, qebûlkirina rastiya dîrokî dikare bingehê yekîtîya baldar û demokratîk be. Yekîtî bi yekrengî nayê çêkirin; ew bi qebûlkirina pirrengîyê xurt dibe.
Nivîskar: Kemal Tolan
Alîkariya teknîkî û redaksiyonê: ChatGPT

Çavkanî (Akademîk)
1.    Bedlîsî, Şerefxan (1597). Şerefname.
2.    Anderson, Benedict (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.
3.    Gellner, Ernest (1983). Nations and Nationalism. Oxford: Blackwell.
4.    Hobsbawm, Eric (1990). Nations and Nationalism since 1780. Cambridge: Cambridge University Press.
5.    Smith, Anthony D. (1991). National Identity. Reno: University of Nevada Press.