Jiyan ji bo Kurdan li Herêmê Di Metirsiyê de ye

Mûnîh – Almanya: Di 11ê Sibata 2026an de, di çarçoveya bernameya "HörRäume" ya Siyaseta Navneteweyî û Ewropayê de, gotûbêjeke girîng di navbera Profesor Dr. Jan Ilhan Kizilhan, profesorê psîkolojiyê, rojhilatnas, nivîskar û berpirsê projeyên psîkososyal li Bakurê Iraqê (Herêma Kurdistanê), û Dr. Carola Hausotter, rêvebera lêkolînê ya ji bo Etîka Aştiyê û Rastiya Transkulturî li Akademiya Protestanî ya Bad Boll, hat lidarxistin. Gotûbêj berî konferansa "Perspektîfa Kurdî ji Ewropayê 2026" hat kirin, ku dê ji 6 heta 8ê Adara 2026an li Akademiya Protestanî ya Bad Boll pêk were.

Rewşa Giştî ya Kurdan di Navbera Çewsandin û Hêviyê de

Prof. Kizilhan, rewşa metirsîdar a Kurdan li Sûriye, Îran, Tirkiye û Bakurê Iraqê (Herêma Kurdistanê) bi hûrgilî şîrove kir. Wî destnîşan kir ku ev herêm bi tundiya dewletê, zexta siyasî, hewldanên xweseriyê yên berovajî û lîstikên hêzên navneteweyî hatiye rûxandin. Kizilhan bal kişand ser rola bingehîn a jinên Kurd, girîngiya mafên mirovan û berpirsiyariya exlaqî ya Ewropayê.

Sûriye: Cihê Şerê Dijî DAIŞ’ê û Zextên Siyasî

Li Sûriyeyê, Kurd di bin zexteke mezin de ne. Pergala federal li wî welatî gelekî nakokî ye. Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) yên bi pêşengiya Kurdan, bi piştgiriya hevpeymanan, li dijî DAIŞ'ê şer kirin û di vî şerî de di navbera 12.000 û 15.000 şervanên xwe şehîd dan. Tevî van fedakariyan, rejîma heyî ya di bin serokatiya Ehmed El-Şa (bi nasnav Culanî), endamekî berê yê El-Qaîdeyê, pergaleke şerîetê bi rê ve dibe, mafên jinan û hindikahiyan çewsandiye. Ev yek ji bo Kurdan xiyanetek e, ji ber ku fedakariyên wan ji bo azadkirina herêmê hatin înkarkirin.

Kizilhan anî ziman ku Kobanê di rewşeke krîtîk de ye, di bin dorpêçê de ye, xwarin û elektrîk nîne, û zarok ji sermayê dimirin. Di astekî navneteweyî de, aktorên wekî Rûsya, Amerîka, Tirkiye, Erebistana Siûdî û Îsraîl, di Sûriyeyê de berjewendiyên cuda dişopînin û pir caran berjewendiyên xwe li ser mafên Kurdan digirin.

Îran: Berxwedana Jinan û Çewsandina Pergalê

Li Îranê, protestoyên girseyî li dijî serkirdayetiyê berdewam dikin, ku bi awayekî tund ji aliyê rejîmê ve tên çewsandin û tê bawer kirin ku bi hezaran kes hatine kuştin. Veguhestina agahiyan bi tundî tê sînordarkirin. Di van protestoyan de jin roleke taybet dileyzin, ku wekî berdewamiya tevgera jinan a sala 2023an tê dîtin. Pergal bi tevahî totalîter e û nikare welêt bi rê ve bibe. Asta enflasyonê pir bilind e û piraniya xelkê nikare pêdiviyên bingehîn ên jiyanê dabîn bike. Gelek kesên olî jî beşdarî protestoyan dibin, ji ber ku rejîm nikare aramiyê pêk bîne û hewcedariyên xelkê dabîn bike.

Tirkiye: Tirs ji Xweseriya Kurd û Çewsandina Navxweyî

Li Tirkiyeyê, tê îddîa kirin ku PKK'ê çek danîne, lê Tirkiye di heman demê de ji xweseriya Kurdan li Sûriyeyê ditirse, ji ber ku ev dikare bandorê li ser Kurdên Tirkiyeyê bike. Pêvajoya aştiyê ya di navbera PKK û Tirkiyeyê de di sala 2015-2016an de têk çû. Hikûmeta Tirk bi awayekî tund li dijî muxalifan tevdigere, bi hezaran rojnamevan û çalakvanên siyasî di zindanan de ne, û her rexne wekî heqareta li serok tê dîtin. Ev yek Tirkiyeyê ber bi dewleteke otokratîk ve dibe.

Bakurê Iraqê (Herêma Kurdistanê): Giravek Hêvîdar di Nav Aloziyan de

Herêma Kurdistanê, di navbera welatên cîran de, wekî "giravek hêvîdar" tê dîtin. Ew xwedî hikûmeteke herêmî ye ku di destûra Iraqê de hatiye nasîn, û herwiha xwedî ziman, artêş û zanîngehên xwe ye. Tevî vê, Herêma Kurdistanê bi pirsgirêkên navxweyî re rûbirû ye, di navbera partiyên sereke (wekî PDK û YNK) de piştî hilbijartinên 2023an û herwiha bi neewlehiya aborî re rûbirû ye. Lê belê, projeyên psîkososyal ên li vir, bi taybetî ji bo Êzidiyên ku ji komkujiya DAIŞ’ê ya 2014an rizgar bûne, ji aliyê navneteweyî ve tên piştgirîkirin, wekî mînak ji aliyê eyaleta Baden-Württemberg a Almanyayê.

Rola Jinan di Berxwedanê de

Rola jinan di tevahiya gotûbêjê de hate ronîkirin. Jinên Kurd ne tenê di şerê li dijî DAIŞ'ê de roleke çalak lîstin, lê di heman demê de li Îranê di protestoyan de jî wekî sembola berxwedanê derketin pêş. Prof. Kizilhan tekez kir ku jinên Kurd bi sedsalan e her tim li kêleka mêran di pêşengiyê de ne.

Berpirsiyariya Navneteweyî û Pêşeroja Koçberan

Li gorî Kizilhan, siyaseta koçberiyê ya Ewropayê, nemaze ya Almanyayê, di rewşekî dijwar de ye. Hin siyasî dixwazin koçberên ji Sûriyeyê vegerînin welatê xwe, her çend Sûriye hîn jî hilweşiyayî ye û di bin kontrola rejîmeke terorîst de ye. Kizilhan destnîşan kir ku divê pergaleke demokratîk û nenavendî li Sûriyeyê were piştgirîkirin, ku mafên hindikahiyan dabîn bike. Herweha, wî got, diyaspora Kurd li Almanyayê û Ewropayê bi awayekî çalak di piştgiriya Kurdên li herêmê de cih digire.

Di dawiya gotûbêjê de, Kizilhan hêvîdar e ku diyaspora Kurd û civaka navneteweyî, bi zextên siyasî û hewldanên dîplomatîk, dikarin bibin alîkar ji bo dabînkirina aramî û mafên mirovan li herêmê. Herweha, wî anî ziman ku divê êdî mirov bi çavên berjewendîparêz li koçberan nenêrin, lê bi çavên mirovahî û dadperwerî, ji ber ku ew ji ber neewlehiyê koçber bûne.

Çavkanî:
https://hoerraeume.podigee.io/56-wir-kampfen-ums-uberleben#t=226