Danûstandinên Êzdiyan bi hikûmeta Osmanî û nûnerên dewleta Tirkiyê re

Hevdîtin û danûstandinên Êzdiyan yên bi hikûmeta Osmanî û nûnerên dewleta Tirkiyê re ji berê ve hebûne

Di dîroka Osmanî de, civaka Êzdiyan gelek caran bi pirsgirêkên bac, xizmeta leşkerî û destwerdanên herêmî rûbirû mabûne. Di serdema Tanzîmatê (destpêk 1839) de, reformên navendî sedema ku têkiliyên navbera Mîrê Êzdiyan û navenda Osmanî bi awayekî fermî were rêvebirin.

Mînak :
1    Serdema Sultan Abdülmecid I (1839–1861)
Li gorî şertên idarî yên wê demê:
•    Gilî û daxwazên Êzdiyan bi rêya walî ya Mûsilê dihate gihandin Bâb-ı Âli.
•    Paşê, ev agahî dikare gihîştine Sultan Abdülmecid I.
2. Layard, Husseyîn Beg û Qewal Usiv
Austin Henry Layard di pirtûka xwe Auf der Suche nach Ninive (Leipzig 1850, r. 169–205) de qala:
•    Pêwendiya xwe bi Mîr Husseyîn Beg re,
•    Rêwîtiya bi Qewal Usiv re (kesekî olî û agahdar di civaka Êzdiyan de).
Ev çavkanî nîşan dide ku Êzdiyan di wê demê de hewl didan daxwazên xwe bi rêbazên siyasî û danûstandinê bigihînin desthilatdarên Osmanî.
3. Meclisa Ruhanî (Civata Ruhanî)
•    Rêxistina serweriya olî ya Êzdiyan.
•    Şêx û pîrên civakî carinan bi waliyên herêmî re li ser pirsgirêkên bac, asayiş û parastinê danûstandin kirine.
•    Ev têkiliyên zêdetir civakî bûn, ne peymanên siyasî yên fermî.
4. Şikayet û nivîsên fermî
•    Di sedsala 19an de, serok û pîrên Êzdiyan şikayet û nivîsên fermî ji bo otorîteyên Osmanî şandin.
•    Ev belge di arşîvên Osmaniyan de wek mînakên daxwaza mafên civakî tên hesibandin.
5. Danûstandin bi waliyên herêmî re
•    Di herêmên Mûsil, Diyarbekir û Van de, serokên eşîran û kesayetên Êzdî gelek carinan bi waliyên Osmanî re danûstandin kirine.
•    Ev têkiliyên herêmî zêdetir li ser bac, asayiş û kontrola herêmî bûn.
Û gelek zanînên ku di naveroka pirtûkên Kemal Tolan de hatine weşandin

Encam
Li gorî agahdariyên heyî, pêwendiyên navbera Êzdiyan , hikûmeta Osmanî û Tirkiyê de zêdetir di çarçoveya walî û navenda Bâb-ı Âli de pêk hatine.
Spas ji bo alîkariya „ChatGPT“ê

Çavkanî : 
•    Layard, Austen Henry. Auf der Suche nach Ninive. Leipzig, 1850, 
•    BOA (Başbakanlık Osmanlı Arşivi), dosyayên HAT û İrade (sedsala 19an).
•    Kreyenbroek, Philip G. (1995). Yezidism – Its Background, Observances and Textual Tradition.
•    Guest, John S. (1987). The Yezidis: A Study in Survival.
•    Fuccaro, Nelida (1999). The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq.
•    Berhemên Kemal Tolan yên hatine weşandin.

Kemal Tolan