Nexşeya Sykes-Picot û Êşa Ferzkirina Sînorên Çêkirî

Dilşad Mistefa Wesanî

Kurdan, wek yek ji neteweyên herî mezin ên bêdewlet li cîhanê, xwedî dîrokeke dûr û dirêj in û bi guhertinên jeopolîtîkî yên sedsala bîstem ve girêdayî ne. Ev gotar hewl dide ku ronahiyê bixe ser kokên dabeşbûna erdnîgariya Kurdistanê bi rêya rêkeftinên navneteweyî, bi taybetî Rêkeftina Sykes-Picot, û çawa ev dabeşkirina kolonyalîst bûye sedema pevçûnên siyasî û leşkerî yên niha û şiklê peywendiyên navneteweyî yên li hember pirsgirêka Kurd. Rêkeftina Sykes-Picot di sala 1916an de, bi dizî di navbera Brîtanya û Fransayê de û bi erêkirina Rûsyaya Çarîst hat îmzekirin.

Di dîroka Rojhilata Navîn de, ji bo berjewendiyên dewletan xaleke veguherînê bû, lê ji bo Kurdan nexşeyeke karesateke berdewam. Vê rêkeftinê, bêyî ku pêkhateya demografîk û sînorên xwezayî li ber çavan bigire, herêm dabeş kir û piraniya Kurdistanê xist bin desthilatdariya mandatarî ya Brîtanî û Fransî. Ev nexşesazî bû sedema perçekirina civaka Kurd û çêkirina astengiyên dewlet-neteweyî li ber yekbûna wan, ku paşê bû bingehek ji bo nearamiyeke demdirêj li herêmê.

Herçend Peymana Sewrê di sala 1920an de bi fermî mafê çarenûsî ji Kurdan re nas kir û îhtimala avakirina dewleteke Kurdî destnîşan kir jî, lê guhertinên herêmî û serketina tevgera Kemalîzmê li Tirkiyê hevsengiyê guhert.

Peymana Lozanê di sala 1923an de bi temamî hêviyên Sewrê pûç kir û Kurdistan li ser çar dewletan dabeş kir: Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye. Vê dabeşkirinê li gor qanûnên dewletan, di çar sîstemên siyasî yên cuda de, Kurd kirin neteweyek bindest, ku her yek ji van sîstemên siyasî, stratejiyên cuda ji bo helandina Kurdan û jinavbirina nasnameya wan girtin. Di rewşa heyî de, mîrata Sykes-Picot û Lozanê hîn jî bi zelalî di siyaseta navneteweyî de xuya dike. Pirsgirêka Kurd bûye karta zextê û berjewendiyê di navbera hêzên cîhanî û dewletên herêmê de. Herçend Kurd di şerê li dijî terorê de, wekî hevalbendekî girîng ê Rojava derketin, lê helwesta civaka navneteweyî hîn jî bi parastina sînorên Sykes-Picot ve girêdayî ye. Ev dualîbûna di siyaseta navneteweyî de, ku ji aliyekî ve piştgiriyê dide mafên mirovan û ji aliyekî din ve parastina dabeşkirinên kolonyalîst dike, astengiya sereke ye li pêşiya çareserkirina pirsgirêka Kurd bi awayekî aştiyane û dadperwerane.

Qirkirina Kurdan piştî Sykes-Picot

Avakirina dewlet-neteweyan li Rojhilata Navîn, piştî Rêkeftina Sykes-Picot di sala 1916an de û paşê Peymana Lozanê di sala 1923an de, guhertineke bingehîn û xwînî bû, ji sîstema împaratorî ya pirneteweyî (Osmanî û Qacarî) ber bi sîstema dewleta mono-etnîk (yek neteweyî).

Pirsgirêka sereke ya Kurdan, ji wê derê dest pê kir ku sînor bêyî ku demografî li ber çavan were girtin, hatin kişandin û Kurd li ser çar dewletan (Tirkiye, Iraq, Îran, Sûriye) hatin dabeşkirin. Her yek ji wan bi rêya tundûtûjiyê hewl da ku nasnameyek yekgirtî ava bike. Van dewletên nû her cûreyê pirçeşnbûna etnîkî wekî xetereyek metirsîdar ji bo serwerî û yekparçebûna axa xwe didîtin. Bi vî awayî, tundûtûjî û jenosîd bûn beşek ji pêvajoya avakirina neteweya serdest li herêmê. Vê dabeşkirinê ne tenê rê li ber avakirina qewareyeke neteweyî ya Kurd girt, lê belê rê li ber dewletan vekir ku ji bo xurtkirina serweriya xwe, polîtîkaya helandina Kurdan bikar bînin.

Kemalîzm û Înkarkirina Nasnameyê

Li Tirkiyeyê, îdeolojiya Kemalîzmê li ser bingeha yek ziman, yek al, yek netewe hate damezrandin. Mustafa Kemal Atatürk û desthilatdarên piştî wî, hebûna Kurdan wek neteweyeke cuda red kirin û têgîna "Tirkên Çiyayî" bi kar anîn. Ev siyaseta helandinê, ne pêvajoyeke demkî bû, lê belê ji bo tunekirina her deng û berxwedaneke berdewam bû, wekî ku di serkutkirina Şoreşa Şêx Seîd a sala 1925an û komkujiya Dêrsimê ya sala 1938an de hat dîtin.

Koçkirina bi komî û Qanûna Niştecîbûnê (Îskân Kanunu) di sala 1934an de, ji bo xerakirina demografiya Kurdistanê û perçekirina pêkhateya Kurd amûrên sereke bûn, ji ber ku dewlet pêkhateya civakî ya Kurd wek astengiyek li pêşiya modernîte û Tirkbûna dewletê didît. Piştî damezrandina Komara Tirkiyê di sala 1923an de, dewlet dest bi cîbicîkirina siyaseta Tirkkirinê ya dijwar kir. Destûra sala 1924an her nasnameyeke neteweyî ji bilî Tirk red kir, peyvên Kurd û Kurdistan hatin qedexekirin. Vê yekê bandoreke wêranker li ser rûyê neteweyî yê Kurd kir, ji ber ku Kurd wek Tirkên çiyayî hatin pênaskirin. Bi mebesta dagirkirina axa Kurdistanê û guhertina demografiya wê, Qanûna Niştecîbûnê di sala 1934an de derket, ku bû sedema koçkirina bi komî ya Kurdan ji deverên wan ber bi rojavayê Tirkiyê ve û niştecîkirina koçberên Tirk li şûna wan.

Erebîzm û Jenosîd li Iraq û Sûriyê

Li Iraqê, piştî avakirina dewletê ji aliyê Brîtanyayê ve, îdeolojiya netewperestiya Erebî (Pan-Erebîzm) hêdî hêdî berbelav bû. Lûtkeya tundûtûjiyê di dema Ba's de derket holê, dema ku Kurd wekî dij-şoreşger û kirêgirtiyên biyanî hatin nîşandan. Pêvajoya Enfalê di sala 1988an de, ku tê de nêzîkî 182 hezar Kurd hatin qirkirin, encama hişmendiyek bû ku paqijkirina etnîkî wekî çareseriya dawîn ji bo parastina neteweya Ereb dihesiband.

Li Iraq û Sûriyê, siyaseta Erebkirinê bi awayekî rêkûpêk hat şopandin, bi taybetî li deverên dewlemend bi neftê wek Kerkûk. Rejîma Ba's li Iraqê pêvajoya Te'rîbê pêk anî, ku ew jî guhertina navên bajar û gundên Kurdan bo navên Erebî û derxistina Kurdan ji ser axa wan bû. Li Sûriyê, siyaseta "kembera Erebî" û derxistina bi hezaran Kurdan û bêparhiştina wan ji mafên welatîbûnê, beşek bû ji hewldana dûrxistina Kurdên Sûriyê ji Kurdên Tirkiyê û Iraqê û helandina wan di nav nasnameya Erebî de. Projeya "Kembera Erebî" di salên şêstî û heftayî yên sedsala borî de hat cîbicîkirin, ji ber wê Kurd ji herêmeke stratejîk a li ser sînorê Tirkiye û Iraqê hatin derxistin û eşîrên Ereb li wê derê hatin bicihkirin. Armanca vê yekê jî qutkirina peywendiya erdnîgarî ya di navbera parçeyên Kurdistanê de bû.

Netewperestiya Farisî û Navendîzm li Îranê

Li Îranê, projeya dewletbûnê ji dema Riza Şah Pehlewî ve, li ser bingeha nasnameya Farisî û dîroka Îranî ya kevnar hate damezrandin. Her daxwazeke ji bo nenavendîbûn an xweseriyê, bi tundî wekî cudaxwazî û xetereyek li ser ewlehiya neteweyî dihat serkutkirin. Tunekirina Komara Kurdistanê li Mehabadê mînakeke vê siyasetê bû. Rejîma Pehlewî hewl da ku nasnameyeke yekgirtî ya Îranî li ser bingeha ziman û çanda Farisî ava bike.

Vê siyasetê, bû sedema paşguhxistina ziman û wêjeya Kurdî û qedexekirina kincên Kurdî di saziyên fermî de, ku armanc jê lawazkirina girêdana neteweyî ya Kurd bû. Piştî Şoreşa Îslamî ya sala 1979an, herçend gotara olî serdest bû, lê nêrîna ewlehî ji bo Kurdistanê neguherî. Fetwaya cîhadê ya li dijî Kurdan, nîşana wê yekê bû ku dewleta navendî (çawa padîşahî be, çawa îslamî be), pirrengiya siyasî û neteweyî wekî metirsiyek ji bo hebûna xwe dibîne. Dema ku Riza Şah wekî "Îraniya resen" bi Kurdan re mijûl bû, armanc ew bû ku nijada Kurd di nava çanda Farisî de bihele. Ev jî cureyek dagirkirina çandî û tunekirina taybetmendiyên neteweyî bû.

Tundûtûjî wekî Amûrek Avakirina Dewletê

Dewletên ku piştî Sykes-Picot Kurdistan dabeş kirin, jenosîd û binpêkirinên mafan ne tenê ji ber kîna etnîkî pêk anîn, lê belê wekî amûrek stratejîk ji bo bicîkirina desthilatdariya xwe bi kar anîn. Her sê neteweyan, Kurd li ber xewna yek neteweya Tirk, Ereb û Faris, wekî astengî dîtine. Nebûna peymaneke civakî ya dadperwer û ferzkirina sînorên çêkirî, kir ku ev dewlet her dem xwe li hundir nearam hîs bikin û bersiva wan li hember mafên rewa yên gelê Kurd her tim leşkerî û tundûtûjî be.

Doza Kurd di navbera Dîrok û Berjewendiyan de

Piştî îmzekirina Rêkeftina Sykes-Picot û dawiya Şerê Yekemîn ê Cîhanê, pirsgirêka Kurd bû qurbana berjewendiyên kolonyalîst. Herçend Peymana Sewrê di sala 1920an de soz da dewleteke serbixwe ji Kurdan re, lê ji ber derketina Tirkiyeya nû bi serokatiya Atatürk û tirsa ji berfirehbûna bandora Bolşevîkî ya Yekîtiya Sovyetê, hêzên mezin di Peymana Lozanê ya sala 1923an de ji Peymana Sewrê paşve vekişiyan. Sedema sereke ya vê paşvekişandinê, daxwaza Brîtanyayê bû ji bo kontrolkirina nefta Wîlayeta Mûsilê û parastina Tirkiyê wekî astengiyek li dijî komunîzmê. Vê yekê kir ku mafê Kurd li gorî nexşeya hêzên mezin, bibe qurbana dewletên herêmê û berjewendiyên hêzên mezin. Di dema Şerê Sar de, siyaseta navneteweyî li hember Kurdan, li ser bingeha parastina hevalbendiyan hatibû danîn. Rojava, bi taybetî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Tirkiye û Îran wekî du stûnên sereke yên (Peymana Bexdayê) ji bo dorpêçkirina Yekîtiya Sovyetê didîtin. Ji ber vê yekê, her tevgera Kurdî ya ku xetere li ser yekparçebûna van welatan çêbikira, bi tundî dihat redkirin an paşguhkirin. Mînaka vê yekê Komara Kurdistanê ya li Mehabadê bû, ku ji ber vekişîna Sovyetê ji ber berjewendiyên neftê li bakurê Îranê û bêdengiya Rojava, hat rûxandin. Şoreşa Îlonê jî di salên 1961-1975an de, ku di lûtkeya Şerê Sar de bû, bû qurbana berjewendiyên hêzên mezin û dewletên herêmê. Bêdengiya civaka navneteweyî di hember tawanên Enfalê û kîmyabarana Helebçeyê di salên heştêyî yên sedsala borî de, lûtkeya pragmatîzma siyasî ya Rojava bû. Di wê demê de, welatên Rojava û Kendava Erebî, Sedam Husên wekî mertalek li dijî Şoreşa Îslamî ya Îranê didîtin. Tirsa ji bandora Şîa û parastina rêyên enerjiyê, kir ku Amerîka û Ewropa çav li ber bikaranîna çekên kîmyawî bigirin, heta di warê dîplomasî de jî hewl didan ku rastiyan veşêrin, ji ber ku lawazkirina Iraqê di berjewendiya stratejîk a wan de nebû. Di qonaxa piştî sala 2003an û şerê DAIŞê (2014-2017) de, nêrîna cîhanê ji bo Kurdan guhert, lê tenê di çarçoveya hevalbendiya ewlehî de, ne hevalbendiya dewletbûnê. Welatên mezin, Kurd wekî hêzeke peyade ya bibandor ji bo têkbirina terorê dixwestin, lê dema ku Herêma Kurdistanê di sala 2017an de referandûma serxwebûnê kir, helwesta navneteweyî neyînî bû. Sedema wê ew e ku sîstema cîhanî, hîn jî bi parastina sînorên Sykes-Picot ve girêdayî ye û tirsa wê heye ku serxwebûna Kurd bibe sedema nearamiyê li Tirkiyeyê (endama NATOyê) û guhertina nexşeya enerjiya Rojhilata Navîn. Ji nêrîna lêkolînerên Ereb ve, pirsgirêka Kurd her dem wekî beşek ji pevçûna herêmî hatiye dîtin, ne wekî mafekî neteweyî yê serbixwe. Gelek dewletên Ereb, bi rêya dubarekirina "dîskoya Îsraîla Duyemîn", tirsa wan hebû ku avakirina qewareyeke Kurdî, bibe sedema dabeşbûneke zêdetir a welatên Ereb (wek Iraq û Sûriye) û avakirina hevalbendekî nû ji bo Îsraîlê li herêmê. Vê nêrînê kir ku heta di dema lawazbûna desthilatdariya navendî de jî, piştgiriya tam ji mafê çarenûsî yê Kurdan re neyê kirin.

Teqîna Hêrsa Kurdan

Piştî 110 salan ji Rêkeftina Sykes-Picot û 100 salan ji girêdana Başûrê Kurdistanê bi Iraqê, di destpêka sala 2026an de, kîn û hêrsa sed salî teqiya. Dema ku li ber çavên cîhanê, Rojavayê Kurdistanê ket ber tehdîda tunebûnê, ji bo yekemîn car Kurdên her çar parçeyan û yên derveyî welat bi yekgirtî, rabûn ser piyan û bêdengiya civaka navneteweyî şermezar kirin. Herêma Kurdistanê, di alîkariya Rojavayê de, di du astan de roleke sereke lîst. Di asta gel de bi xwepêşandanên berdewam, ku di destpêkê de li Hewlêrê li ber konsolxaneya Amerîkayê dest pê kir û paşê hemû bajaran girt, herwiha di komkirina alîkariyê û rola saziyên medyayê û Saziya Xêrxwazî ya Barzanî de berbiçav bû. Di asta dîplomasî de, Serok Barzanî dest bi tevgereke dîplomasî ya bilez kir, wek serdana lezgîn bo Vatîkanê û peywendiyên telefonî yên bi serokê Sûriye û Qeterê û nûnerê serokê Amerîkayê re. Herwiha hewldanên Nêçîrvan Barzanî serokê Herêma Kurdistanê û Mesrûr Barzanî serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê, nerazîbûna giştî ya Kurdan û hewldanên dîplomasî bi hev re, karîbûn xetereya li ser Rojava ji holê rakin. Di Konferansa Munîhê de jî, beşdarbûna şandeya Rojava nîşaneyeke erênî bû. Pêla berfireh a çûyîna Kurdên Bakur, di serma û serboriyê de ji bo piştgiriya Rojavayê, rola sereke ya Herêma Kurdistanê, şikandina sînorê Sykes-Picot bû. Pêwîst e ku faktorên vê rabûna neteweyî werin girtin.