Kurd Welatiyên Resen ên Zagros û Toros in

Mehdî Kakayî

Di dawiya hezarsala sêyemîn a berî zayînê de, Yewnanî ji başûrê Nîvgirava Balkanê koçî herêma ku niha jê re Yewnanîstan tê gotin kirin [a, b]. Ev yek îsbat dike ku di dema afirandina çandiniyê û veguheztina zimanî ji Kurdistanê bo gelên ku bi zimanên Kurdistanî yên bi navê Hindo-Ewropî diaxivin, Yewnanî li herêmê tunebûn.

Di navbera salên 2000 û 1500 BZ de, koçberên Amorî ji aliyê rojava ve ber bi bakurê Mezopotamyayê (Subartu), ango herêma başûrê Kurdistanê, herikîn. Heta dora sala 1100 BZ, welatê Aşûr ji çend dewletên qels pêk dihat, ku bav û kalên Kurdên Zagrosî wan kontrol dikirin. Li wê demê herêm ji aliyê Subariyan ve dihat rêvebirin, ku ew niştecihên resen ên başûrê Kurdistana îroyîn û damezrênerên padîşahiya Aşûr bûn. Herwiha, bav û kalên Kurd ên Mîtanî jî di navbera salên 1500 û 1350 BZ de, ango 150 salan, li welatê Aşûr hukumdarî kirin [1]. Ev tê vê wateyê ku koçberên Amorî, yên ku li Kurdistanê kêmneteweyî bûn, ji sala 1100 BZ heta sala 612 BZ, ku sala rûxandina Împaratoriya Aşûrî ji aliyê Medan û Babîliyan ve bû, li Padîşahiya Aşûr bi bandor hukumdarî kirin, ango Amoriyan tenê 488 salan li Aşûr hukum kirin. Lê belê bav û kalên Kurd ên Subarî padîşahiya Aşûr damezirandin û Subarî û Mîtanî zêdetirî hezar salan hukumdarî kirin. Piştî hilweşîna Împaratoriya Aşûrî, Amorî di nava gelê Kurd de hatin helandin. Hêjayî gotinê ye ku têgeha (Amorî) ne têgeheke etnîkî ye, lê têgeheke cografî ye, û ji peyva Sumerî (Amorî) tê ku tê wateya (Rojava), û bi vî awayî têgeha (Amorî) tê wateya (Niştecihên Rojava) ango niştecihên ku li rojavayê Mezopotamyayê (li Çola Sûriyeyê) dijiyan û (Mat Amurî) bi zimanê Sumerî tê wateya (Welatên Rojava).

Lêkolîn diyar dikin ku Fars li dora sala 1100 BZ ji herêma Deryaya Qezwînê koçî welatê Farsê yê niha kirine [c]. Ji vir em fêm dikin ku Fars ne niştecihên resen ên herêmê bûn.

Derbarê Ermeniyan de, dîroknas (Marwan Al-Madawar) diyar dike ku (Hêrodot) dibêje Ermenî gelekî Hindo-Ewropî (Aryenî rojavayî) ne, ku di sedsala diwanzdehan a berî zayînê de ji herêma Balkanê bi riya Bosfor û Dardanelê koçî Asyaya Biçûk kirin, paşê di qonaxan de ber bi rojhilat ve çûn, heta ku di dawiya sedsala heftan a berî zayînê de gihîştin Araratê, û piştî hilweşîna dewleta Ûrartû [2], ku bav û kalên Kurdan ew damezrandin, gihîştin Ermenîstana niha. Padîşahiya Ûrartû heta sala 625 BZ dom kir, û paşê demekê ket bin parastina Mediyan heta ku bi serhildana eşîrên Kurd ên Gûtî di sala 585 BZ de hate rûxandin. Li wir Ermenî, yên ku li rojavayê welatê Ûrartiyan dijiyan, kontrola herêmê kirin. Marwan Al-Madawar lê zêde dike ku di rastiyê de Ermenîstan bi vî navî ne dihat zanîn, ji ber ku navê (Ermenîstan) wekî ku em îro pê dizanin di navbera salên (550 – 521 BZ) de hate avakirin [3]. Bi vî awayî, Ermenî di demeke dereng de gihîştin Ermenîstana niha û ew ne niştecihên resen ên herêmê ne.

Hêjayî gotinê ye ku, heta berî hezar salan jî, Kurdan li Ermenîstan û Azerbaycana îroyîn padîşahî û emîrî hebûn, wekî ku li jêr tê destnîşan kirin, ku ev yek kûrahiya dîroka hebûna Kurdan hem li Ermenîstan û hem jî li Azerbaycanê piştrast dike. Herwiha, zimanê Ermenî gelek peyvên Kurdî bi xwe ve girtine, yên ku hîn jî têne bikaranîn.

Emîrîyên Kurdan:

Emîrîya Eyşanî (912 – 961 PZ): Ev emîrî Nehawend, Dînewar, Hemedan û Samnan heta sînorên Azerbaycanê di nava xwe digirt.

Emîrîya Rewadî (948 – 1071 PZ): Ev emîrî herêmên Meraxê, Tebrîzê, Azerbaycanê, Urmiyê, Xoyê, Selmasê û Ermenîstanê digirt nava xwe.

Emîrîya Şedadî (951 – 1198 PZ): Ev emîrî herêma Arranê, di bajarên Berde, Debîl, Gence û Baku de (ku ev herêm hem li Ermenîstan û hem jî li Komara Azerbaycanê ne), digirt nava xwe. Sînorên wê ji bajarê Rewandûzê heta bajarê Gencê yê li Azerbaycana îroyîn dirêj dibûn.

Emîrîya Hesenweyhî (959 – 1015 PZ): Ev emîrî li Luristan, Dînewar û Hemedanê hikumdar bû. Li rojavayê Îranê û bakurê Mezopotamyayê hukumdarî kir û paytexta wê bajarê Dînewarê bû ku li bakurê rojhilatê Kirmaşanê ye. Hukûmdarên vê emîrîyê Yarsanî bûn.

Emîrîya Merwanî (983 – 1096 PZ): Ev emîrî li navenda û bakurê Kurdistana îroyîn, li Amedê, di bajarên Meyafarqîn, Mêrdîn, Amed, Xelat û Bidlîsê de hukumdarî kir. Herwiha, li herêma rojavayê Kurdistanê û başûrê Anatolyayê jî hikum kir.

Emîrîya Enazî (1046 – 1139 PZ): Ev emîrî li herêma Helwanê hate damezrandin û heta herêmên Esedabad, Daqûq, Mendelî, Nu'manîyê li parêzgeha Kûtê û heta bajarê Kirmaşanê dirêj bû.

Emîrîya Hedbanî (958 – 1139 PZ): Ev emîrî li bajarê Hewlêrê derket holê û li piraniya herêmên derdora Hewlêrê hukumdar bû.

Emîrîya Erdelan (1169 – 1869 PZ): Emîrîya Erdelan Îsfehan, Hemedan, Kirmaşan, Hewraman, Şarazor, Hewlêr, Rewandûz, Kerkûk, Mûsil, Kifrî, Xaneqîn, Mendelî û Tîkrît û beşên parêzgeha Kûtê digirt nava xwe.

Komara Kurdistana Sor (1923 PZ): Kurdistan li pênc beşan hate dabeşkirin, û her beşek ji Tirkiye, Îran, Iraq, Sûriye û Ermenistanê hate girêdan. Lenîn sirên Peymana Sykes-Picot eşkere kir û bi vî awayî Rûsyayê piraniya para xwe ya bakurê Kurdistanê winda kir, ku ew bi Tirkiyeyê ve hatibû girêdan. Beşekî biçûk ji Kurdistanê di bin serweriya Yekîtiya Sovyetê de ma û di 7ê Tîrmeha 1923an de wek Komara Kurdistanê ya Sor hate damezrandin. Ev komar herêma piraniya Kurdî ya nêzîkî Nagorno-Karabaxê ya Azerbaycanê digirt nava xwe. Azerbaycan, Ermenistan û Gurcistan sînorên wê bûn. Rûbera wê 6210 kîlometre çargoşe bû û hejmara niştecihên wê di sala 1926an de nêzîkî 51426 kes bû, ji wan 37182 kes (72.3%) Kurd bûn û yên din jî Azerî (27.2%).

Derbarê Ereban de, hebûna wan li Kurdistanê di encama dagirkeriya Erebî ya Îslamî ya li Kurdistanê di dema Omer bin Xetab de bû, û bi vî awayî welatê wan bi Çola Erebî ve sînorkirî bû. Ji aliyê din ve, koçberiya Tirkan bo herêmê û dagirkeriya wan a li bakurê Kurdistanê tenê berî nêzîkî 900 salan dest pê kir.

Bi vî awayî em dibînin ku Yewnanî, Fars, Ermenî, Ereb û Tirk, di herêmê de, li gorî dema kifşkirina çandiniyê ya ku di dora sala 12000 BZ de qewimî û veguhestina çandiniyê û ziman ji Kurdistanê ber bi herêmên ku îro gelên wan bi zimanên Kurdistanî yên bi navê Hindo-Ewropî diaxivin di dora sala 8000 BZ de, nû hatine. Bi vî awayî di wan serdemên kevnar de, bav û kalên Kurd ên Zagrosî û Torosî, tenê niştecihên Kurdistanê bûn. Piştî wê, niştecihên zincîreyên çiyayên Zagros û Torosê li bav û kalên Gûtî, Sumerî, Elamî, Hurrî, Babîlî, Hîtîtî, Kaşîtî, Medî û yên din belav bûn.

Mînak, pêkhateya genetîkî ya nimûneyên ku ji bermahiyên hestiyên bav û kalên Kurd ên Hurrî ji cihên wekî (Urkeş), (Nûzî), (Hasanlu) û (Alalax) di dawiya Serdema Bronz/Hesin de hatine girtin, tevliheviyek ji pêkhateya Çiyayî ya Nîvgirava Berdar (Zagros) bi pêkhateya Anatolyaya Neolîtîk re ye, û carinan bandorek sînorkirî ya ji deştên Kafkasyayê heye. Silsileyên bavên Hurriyan J2G2a û hin R1b/R1a yên dereng in û bi vî awayî genên gelê Kurd bi genên Hurrî re li hev tên.

Di sedsala şeşan û pêncan a berî zayînê de, Kakayiyan dewletek bi navê (Padîşahiya Kakayî) hebû û li bakurê rojavayê Pencabê, ji (Gandhara) heta çemê (Beas) dirêj dibû [d]. Hêjayî gotinê ye ku (Gandhara) herêmeke kevnar e ku li deşta Pîşawerê li bakurê rojavayê binparêgeha Hindistanê ya kevnar e ku niha bakurê rojavayê Pakistanê û bakurê rojhilatê Afganistanê digire nava xwe. Heta niha jî li Hindistan, Pakistan, Afganistan, Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê bermahiyên Yarsaniyên Kakayî hene û ew hîn jî bi dînê Yarsanî bawer dikin. Li Hindistan, Pakistan û Afganistanê jê re (Zikrî) tê gotin.

Bi vî awayî em dibînin ku Kurdistana dîrokî hemî herêm û dewletên ku di vê gotarê de hatine behs kirin, ku welatê bav û kalên Kurdan bûn, digirt nava xwe, li gorî ku ti gelên din li herêma başûrê rojavayê Asyayê ji bilî bav û kalên Kurdan nedijiyan, ji ber ku gelê Kurd ji ezmên nehatiye welatê Kurdistanê. Herwiha dîrok behsa wê yekê jî nake ku hemî bav û kalên Kurdan ji Kurdistanê koç kirine an jî gelên xerîb li ser niştecihên Kurdistanê hukumdar bûne.

Di dema afirandina çandiniyê û veguhestina zimanî ji Kurdistanê bo gelên ku bi zimanên Kurdistanî yên bi navê Hindo-Ewropî berî 12 hezar salan diaxivin, ti hebûna Yewnanî, Amorî, Ermenî, Fars, Ereb û Tirkan li herêmê tunebû, ji ber ku bav û kalên Kurd ên ku li şikeftên Zagros û Torosan dijiyan, tenê li herêmê bûn. Bi veguhestina çandiniyê bo Ewropayê, bav û kalên Kurdan zimanê xwe jî veguhestin Hindistan û Ewropayê û welatên din ên ku îro bi zimanên Kurdistanî yên bi navê Hindo-Ewropî diaxivin, ku navê wan ê rast Zimanên Kurdistanî ne ji ber ku ew ji Kurdistanê derketine.

Çavkanî:

Mihemed Emîn Zekî. Kurteya Dîroka Kurd û Kurdistanê ji kevintirîn serdemên dîrokî heta niha. Wergera Mihemed Elî Ewnî, Cildê Yekem, Çapa Duyem, 1961, r. 91.

Marwan El-Medewwer. Ermenî di dîrokê de. Beyrût, Libnan, 1982, r. 102.

Heman çavkanî, r. 82, not 2.

a. Bryce, Trevor (2006). The Trojans and their Neighbours. London: Routledge. 2006, p. 91.

b. Gerald Cadogan, John Langdon Caskey. The End of the early Bronze Age in the Aegean. P. 125, 1986.

c. Diakonoff, I. M. (1985). The Cambridge History of Iran: Media, Cambridge University Press, Cambridge.

d. https://en.wikipedia.org/wiki/Kekeya_Kingdom