Gotarek Dîrokî Li ser Ehlaq û Rewşta Kurdî

Di vîdeoyeke taybet de ku ji paytexta Fransa, Parîsê, hatiye tomarkirin, rewşenbîr û nivîskarê Kurd Serkaw Hadî Ayzê, çavdêriyên xwe yên kûr li ser rewşt (ehlaq), siyaset û nasnameya Kurdî parve dike. Ev gotara felsefî, ku li ser bingeha mînakên dîrokî û çandî hatiye avakirin, banga parastina nirxên resen ên Kurdan dike.

Cudahiya "Rewşt"ê ji Nasnameyên Din

Serkaw Hadî Ayzê, ku bi nêrînên xwe yên kûr tê nasîn, "rewşt"ê weke nirxeke sereke ya civaka Kurdî pênase dike. Ew anî ziman ku ev "rewşt" ji aliyên din ên nasnameyê, wekî dîn, mezheb, an ziman, zêdetir girîng e. Li gorî wî, Kurdîbûn bi bingeha vê rewşt û ehlaqê tê, ku li ser bingeha pêkvejiyan, azadî û toleransê ye, ne li ser ferzkirin an yekdestdariyê. Ew bi zelalî diyar dike ku "ehlaqa an ku rewşta Kurdî" ne çandek siyasî ye, lê "çandeke rûkalnasî rewşt" e ku ji hemî aliyên neteweyî, dînî an olî girîngtir e.

Selahedînê Eyûbî Weke Mînakek Ehlaqa Kurdî

Ji bo ronîkirina vê têgînê, Ayzê bal kişand ser kesayetiyek dîrokî ya girîng: Selahedînê Eyûbî. Wî diyar kir ku tevî ku Selahedîn weke serkirdeyekî Îslamî tê zanîn, "rewşta" wî ya taybet wî ji piraniya serkirdeyên din ên misilman cuda kiriye. Selahedîn di şerên xwe de her dem hewl daye ku kêmtirîn şer bike û kêmtirîn komkujiyan pêk bîne. Têkiliyên wî bi xaçperestan re jî li ser bingeha lihevhatinê bûye, ne ku li ser komkujî, dîlgirtin an jî firotina jin û zarokan, wekî ku di hin şerên din ên dîrokî de rû daye. Ayzê tekez dike ku Selahedîn di şerê Hittînê de jî, ku yek ji mezintirîn serketinên wî bû, kêmtirîn zirar daye. Ev yek, ji aliyê wî ve, weke nîşana ehlaqekî 'taybet' ê Kurdî tê hesibandin ku ji ehlaqên misilmanên din cuda ye.

Mîrasa Mediyan û Girêdana bi Çanda Cîhanî re

Ayzê, kûrtir di dîrokê de çû, peywendiyek di navbera "rewşta Kurdî" û mîrasa Mediyan de çêkir. Wî mînaka Baxçeyên Daleqandî yên Babîlê anî ziman, ku key Nebukadnezar ew ji bo jina xwe ya Medî (Kurd) çêkiriye. Ev berhem, sembola hevkariya çandî û rêzdariya di navbera gelan de ye, ku di wê demê de rûçikên welatê Medî tîne nava çandeke cîhanî. Ayzê diyar kir ku ev ne tenê çîrokeke evînê ye, lê nîşana rêzdariya ji bo çanda din û hewldana ji bo kêmkirina hestên biyanîbûnê ye. Wî herwiha nîqaş kir ku Baxçeyên Babîlê bi darên ji axa Mediyan hatine xemilandin, ku ev jî girêdana kûr a Mediyan bi welatê xwe re nîşan dide.

Pêşeroja Ehlaqa Kurdî di Serkirdeyên Nûjen de

Ev "rewşa" ne tenê di dîroka kevnar de, lê di serkirdeyên Kurd ên nûjen de jî berdewam kiriye. Ayzê mînakên wekî Şêx Ebdulselam Barzanî, Qazî Mihemed, Kerîmxanê Zend, û her weha serkirdeyên îro yên wekî Mesûd Barzanî û Mazlûm Kobanî anî ziman. Wî bal kişand ser rêbaza wan a rêberiyê ku her dem hewl didin ku şer kêm bikin û pirsgirêkan bi aştiyane çareser bikin, heta di rewşên herî zehmet de jî. Ev yek li dijî tundûtûjî û totalîtarîzma ku di hin dewletên derdorê de serdest e, radiweste. Ayzê got ku berevajî yên ku xwe ji mezheb, ayîn, an neteweyên din bilindtir dibînin, Kurd her dem baweriya xwe bi hevjiyan û rêzdariya hevpar aniye.

Nasnameya Kurdî Wêdetirî Kategoriyên Teng

Rewşenbîrê Kurd diyar kir ku nasnameya Kurdî ji kategoriyên teng ên mezhebî, dînî, an neteweyî wêdetir e. Ew "azadîya ji mezheb, ayîn, û neteweyê" weke taybetmendiyeke bingehîn a Kurdan dibîne. Wî mînaka peyva "taarûf" a Farisî anî ziman, ku di çanda Kurdî de wateyeke kûrtir, ya naskirin û rêzgirtina hevpar, girtiye. Ev nêrîn dide nîşan ku Kurd, di nav gelên Rojhilata Navîn de, ji ber vê "rewşta" xwe ya bêhempa her dem xwedî cihekî taybet bûne.

Metirsiyên li ser "Rewşta Kurdî" û Banga Parastinê

Lê belê, Ayzê hişyarî da ku ev "rewşt" di bin metirsiyê de ye. Wî diyar kir ku dewletên mîna Îranê, bi zext û polîtîkayên xwe, hewl didin ku "ruyê derûnî" yê mirovan xira bikin û wan ji koka wan qut bikin. Ev yek, li gorî wî, ji her cûre qirkirinên fizîkî xetertir e, ji ber ku ew nasnameya hundurîn a mirovan dixe xetereyê. Wî mînaka Korêya Bakur anî ziman, ku tevî ku welatekî serbixwe ye, lê gelê wê ji ber zordariya rejîmê ji hêla ehlaqî ve bi temamî hilweşiyaye û birçî ye, û azadiya wan hatiye desteserkirin.

Ayzê destnîşan kir ku divê em "ehlaq" û "çanda" Kurdan fêm bikin û pêş bixin, ne tenê "dîn" an "neteweyî" be. Wî diyar kir ku pêşveçûna civaka Kurdî divê li ser bingeha vê ehlaqê be, ne ku li ser bingeha tundûtûjî an zordariyê. Ew li dijî hemî cûre totalîtarîzmê ye, û banga pêkvejiyan û rêzdariya di navbera gelan de dike.

Di dawiya videoya xwe de, Serkaw Hadî Ayzê banga parastina vê "rewşta Kurdî" ya bêhempa kir. Wî anî ziman ku ji bo Kurdên îro, girîngtirîn tişt ne ew e ku ew misilman in, xiristiyan in, yan jî Êzidî ne, ne jî ew e ku ew bi kîjan zimanî diaxivin. Ya girîng ew e ku ew xwediyê "rewşteke Kurdî" ya resen bin, ku wan ji yên din cuda dike. Ev "rewşt", ku li ser bingeha azadî, pêkvejiyan, û rêzgirtina ji hemî cûdatiyan re ye, divê bibe bingeha avakirina pêşerojeke Kurd a geş û azad. Ayzê destnîşan kir ku tenê bi parastina vê mîrasa ehlaqî, Kurd dikarin di nav cîhanê de cihekî hêja bidest bixin û li dijî her cûre hewldanên bişaftin û asîmîlasyonê rawestin û bisekinin.

Rizgar Botanî