Modernîte û Nasnameya Neteweyî

Li gor lêkolînerekî pêşeng ê teoriya siyasî, Will Kymlicka, pêşbîniyên teorîsyenên modernîteyê yên ku digotin neteweperwerî dê bi demê re kêm bibe, şaş derketin. Di nivîsa xwe ya bi navê "Modernîte û Nasnameya Neteweyî," ku ji hêla Fexriya Adsay ve bo Kurdî hatiye wergerandin û di Kovara Zarema de bi dûr û dirêjî hatiye belavkirin, Kymlicka du çewtiyên sereke destnîşan dike ku ew nahêlin em têgihiştineke rast ji berdewamiya neteweperweriyê di cîhana modern de peyda bikin.

Çewtiya Yekem: Bêalîbûna Dewletê ya Çandî Tenê Efsaneyek e

Kymlicka angaşt dike ku teorîsyenên modernîteyê bi awayekî xelet bawer kirin ku dewletên modern ên lîberal dikarin di warê nasnameyên etno-çandî de bêalî bin, mîna ku bi olê re bêalî ne. Lêbelê, ew diyar dike ku dewlet bi awayekî bêguman roleke çalak di parastin û ji nû ve hilberandina hin komên etno-çandî de dilîzin. Biryarên dewletê yên derbarê zimanê fermî, plana perwerdeyê, şertên welatîbûnê, û tewra xêzkirina sînorên jêr-yekeyan jî, rasterast diyar dikin ka kîjan çandên civakî dê serdest bin.

Wek mînak, Kymlicka Dewletên Yekgirtî yê Amerikayê nîşan dide, ku her çend bi bêalîbûna xwe ya etno-çandî tê zanîn jî, bi awayekî çalak pêşketina ziman û çandeke hevpar a Îngilîzî-axêv teşwîq dike. Ev yek bi riya perwerdehiya mecbûrî bi Îngilîzî, pêwîstiya ziman ji bo welatîbûnê, û bikaranîna Îngilîzî di karûbarên dewletê de tê dîtin. Kymlicka dibêje, "ev yek ji îroniyên piçûk ên dîrokê ne ku ti împeratoriyên pirzimanî yên cîhana kevn newêrîbûn ewqas bêrehm bin di ferzkirina yek zimanî li ser temama gelên xwe de mîna komara lîberal ku xwe dispêre rêgeza wekheviya hemû mirovan."

Ev projeya "netewe-saziyê" ji bo komên kêmîne yên neteweyî ( yên ku ji mêj ve li ser axa xwe dijîn û berê xweser bûn, mîna Kubekî li Kanada an Katalan li Spanyayê) rewşeke zehmet çêdike: divê ew asîmîle bibin an jî ji bo parastina çanda xwe ya cuda têbikoşin. Berevajî koçberan, yên ku bi gelemperî asîmîlasyonê qebûl dikin, kêmîneyên neteweyî bi tundî li dijî vê yekê disekinin û ji bo xweseriya zimanî û çandî şer dikin.

Çewtiya Duyem: Têkiliya Çand û Azadiya Takekesî

Çewtiya duyemîn a teorîsyenên modernîteyê, li gor Kymlicka, têkildarî têkiliya di navbera nasnameya çandî û azadiya takekesî de ye. Wan bawer kir ku modernîte û giraniya li ser takekesîbûna xweser, dê girêdanên mirovan bi nasnameyên xwe yên çandî re lawaz bike. Kymlicka berevajî vê yekê angaşt dike: girêdaneke xurt bi çandeke neteweyî re dikare azadiya takekesî watedar bike û xurtir bike.

Ew diyar dike ku azadî di hilbijartina nav vebijarkên cûrbecûr de ye, û çanda civakî ya kesekî/ê ne tenê van vebijarkan peyda dike, di heman demê de wan ji bo wî/wê watedar jî dike. Ziman û dîroka çandekê "ferhengeke hevpar a nerît û adetan" diafirîne ku ji bo famkirina cîhanê û girtina biryarên aqilmend ên di derbarê jiyanê de pêwîst e. Ji ber vê yekê, windabûna çanda civakî dibe sedema lawazbûna xweseriya takekesî.

Kymlicka vê yekê bi "paradoksa neteweperweriya lîberal" re rave dike. Dema ku çandên neteweyî lîberaltir dibin, ew di hundurê xwe de cihêrengtir dibin û li derve jî bi çandên lîberal ên din re dişibin hev. Tevî vê yekê jî, girêdana mirovan bi çanda xwe re xurt dimîne. Kymlicka angaşt dike ku ev girêdan ne ji ber "serhişkî" ye, lê ji ber ku çandek neteweyî ya lîberal û pirçandî "peywendeke ewle" peyda dike ku tê de takekes dikarin xweseriya xwe pêş bixin û bi cih bînin. Ev nasnameya neteweyî, ji ber ku xwe naspêre nirxên hevpar ên hişk, dibe bingeheke ewle ji bo nasnameya takekesî û dihêle ku cihêrengiya di civakên modern de li hev were.

Ders ji bo Demokrasiyên Lîberal

Di encamnameya xwe de, Kymlicka dibêje ku her du çewtiyên teorîsyenên modernîteyê, yên derbarê rola dewletê û têkiliya çand û azadiya takekesî de, hîna jî rê li ber têgihîştineke kûr a neteweperweriyê li Rojava digirin. Ew tekez dike ku neteweperwerî dê wek taybetmendiyek mayînde ya modernîteyê bimîne. Li şûna ku em pirs bikin çima neteweperwerî peyda dibe, divê em pirs bikin çima ew hîn zêdetir belav nebûye.

Kymlicka bi awayekî zelal diyar dike ku her çend neteweperweriyên lîberal armanc dikin ku mafên komê biparêzin jî, divê ew azadiya takekesî di nav de jî xurt bikin. Ew her weha qebûl dike ku hin tevgerên neteweperwer dikarin ne-lîberal bin, lê dibêje divê armanc ew be ku ev çand werin lîberalîzekirin, ne ku werin tunekirin, ji ber ku her neteweyek lîberal bi eslê xwe ne-lîberal bûye.

Bi kurtasî, lêkolîna Kymlicka têgihiştineke kûrtir a dînamîkên neteweperweriyê di cîhana me ya modern de pêşkêş dike, balê dikişîne ser girêdanên girîng ên di navbera dewlet, çand û azadiya takekesî de.

Çavkanî: https://blog.kovarazarema.com/2511-2/