Civîna 12 emîn a Pen a Kurd

Di rojên 5-7ê Îlona 2025an de, li Oldenburg / Bremen a Almanyayê, civîna 12emîn a Pena Kurd pêk hat. Wekî Weqfa Ismail Beşikcî (ÎBV), ez jî bi Serok Îbrahîm Gurbuz û Nihat Gultekin re beşdarî civînê bûm. Li balafirgehê, Ahmet Kanî jî ji Diyarbekirê tevlî me bû.

Pena Kurd bi van civînan nivîskarên Kurd yên ji Başûr, Bakur, Rojhilat û Rojava, ji çar aliyên cîhanê tîne cem hev. Nivîskarên Kurd 3 - 4 rojan bi hev re hevdîtinê kirin, li ser kar û barên xwe peyivîn.

Li Balafirgeha Navneteweyî ya Bremenê, Naciya Bektaş pêşwaziya me kir. Em rasterast çûn otêlê. Piştî ku qeyda me li otêlê hat çêkirin, em çûn malê. Êvarê Prof. Dr. Huseyîn Bektaş ji nexweşxaneyê hat malê. Hin heval ji balafirgehê çûn xaniyê mêvanan li Oldenburgê. Navbera Bremen û Oldenburgê nêzîkî 70 km heye.

Xanî li qata yekem a apartmanê ye. Xaniyeke fireh û bi ronahî ye. Deriyên xanî li bexçeyê jî vedibin heye. Bexçe bi kulîlk û daran tije ye. Prof. Dr. Huseyîn Bektaş, welatparêzekî Kurd e ku di amadekirina Rojên Bijîşkiya Mezopotamyayê de roleke girîng lîstiye. Digel vê yekê, xebatên wî yên damezrandina Akademiya Zanistên Neteweyî ya Kurdistanê gelek girîng û bi qîmet in.

Naciya Bektaş, li Bremenê, di nav parkekê de, navekî Jîna Mahsa Amînî, welatparêza Kurd ku di 22ê Tîrmeha 2022an de ji aliyê polîsên Îranê ve li Rojhilat hat şehîdkirin, li meydanekê daniye. Di axaftina xwe ya vekirina meydanê de behsa jiyana Jîna Mahsa Amînî kiriye.

***

Êvarê li şîvê em li malê bûn. Sifre bi xwarinên cûrbicûr tije bû. Di dema xwarinê de heval Nazim hat. Dema em bi Nazim re diaxivîn, Sertaç Bucak hat. Piştî demekê jî parêzer Serhat Bucak hat. Dîtina Serhat Bucak, ku min bi salan nedîtibû, ez pir kêfxweş kirim. Min salên 1970, 1980, 1990 anî bîra xwe. Dadgeha Leşkerî ya Diyarbekirê ya Fermandariya Rewşa Awarte ya sala 1971, Dadgeha Leşkerî ya Golcûkê ya Fermandariya Rewşa Awarte ya sala 1980, Dadgeha Ewlekariya Dewletê ya Stenbolê ya sala 1990 li ber çavên min zindî bûn. Di dema rûniştinên van dadgehan de, Serhat Bucak parêzerê min bû. Di destpêka salên 1970î de parêzerekî pir ciwan bû. Di dema rûniştinan de, ji bo ku tiştên min digotin û parastinên min di qeydan de cih bigirin, bi heyeta dadgehê re gelek nîqaşên berfireh dikir. Di rûniştinên Dadgeha Ewlekariya Dewletê ya Enqereyê de jî, parêzerê me Levent Kanat bû.

Bi dîtina parêzer Serhat Bucak ku bi kursiya tekeran diçû û dihat, ez pir xemgîn kirim.

***

Roja din heval Nazim em li Bremenê piçek gerandin. Di dema gerên me yên li Bremenê de, parêzer Naîf Tursun û xanima wî Berna Tursun jî bi me re bûn. Bremen bajarekî ji Serdema Navîn de maye ye. Em di kolanên pir teng, di kolanên ku tenê yek kes dikare tê de bimeşe, geriyan. Kolan, bi avahîsaziya, Dêr, keşîşxaneyên ji Serdema Navîn de mayî bi heman awayî hatine parastin. Me jûr û odeyên ku bazirgan di tunelekê de bi hev re diaxivîn û peymanan çêdikirin, dîtin. Mirov li ber kafeyan kom bi kom rûniştibûn û diaxivîn. Zêdebûna mûzeyan jî balkêş bû.

***

Di 5ê Îlonê de, roja ku civîna giştî ya 12emîn a Pena Kurd dest pê kir, Dr. Huseyîn Bektaş em birin Oldenburgê. Her du aliyên rêya 70 km bi darên balkêş tije bûn. Almanya welatekî pir kesk e. Her derê Almanyayê wisa ye. Oldenburg, li ber golekê, di nav daristanan de cih girtiye. Wê rojê, nivîskarên Kurd ên ji Başûr, Bakur, Rojhilat, Rojava, ku ji çar aliyên cîhanê hatibûn û hevdû naskirin û gotûbêjan kirin. Nêzîkî 150 delege hebûn. Civîna Pena Kurd li Mala Ezîdiyan pêk hat. Mala Ezîdiyan avahiyên xwe yên fireh, ronahî û rehet, ku di nava darên mezin de hatine çêkirin, hene.

Civîna sereke di 6ê Îlonê de dest pê kir. Wê rojê jî Dr. Huseyîn Bektaş em birin Oldenburgê. Civîn bi axaftinên vekirinê yên rêveberên Pena Kurd dest pê kir. Di dîwanê de Abdullah Hîcab, Azad Zal, Dîmen Sohrabî, Kakşar Oramar, Asya Xerzan hebûn. Axaftina min a di civînê de ji aliyê Salih Kevirbîrî ve hat wergerandin.

Axaftina min a di civîna Pena Kurd de wiha bû:

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, di rûyê siyasî yê Rojhilata Nêzîk û Rojhilata Navîn de guhertinên pir mezin çêbûn. Dewletên nû, dewletên mandator hatin damezrandin. Lê civaka navneteweyî cezayên pir neheq pêk anî. Kurd û Kurdistan hatin dabeşkirin, perçekirin û parvekirin.

Civaka navneteweyî ji bo damezrandin û pêşxistina aştiya navneteweyî Civata Neteweyan damezrand. Dewletên mandator ên wekî Iraq, Urdun, Filistîn di bin rêveberiya Brîtanyaya Mezin de hatin damezrandin. Dewletên mandator ên Sûriye û Libnan jî di bin rêveberiya Fransayê de hatin damezrandin. Ev tê wateya dabeşkirin, perçekirin û parvekirina Kurdan û Kurdistanê. Ji dewleta mandator re, bi wateyekî din, em dikarin bibêjin metîngeh an ku kolonî.

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Ereb jî hatin dabeşkirin. Lê Ereb wekî bi padîşahî û mîrîtî hatin dabeşkirin. Bi demê re hemû jî bûn dewletên serbixwe. Îro ji Kendava Basrayê heta Fasê, tevî Filistînê, 22 dewletên Ereban hene. Lê polîtîkayên ku li hember Kurdan hatin kirin, armanc ew bû ku Kurdan, bi ziman û dîroka wan ve, wan ji rûyê erdê rakin. Hêzên emperyalîst ên wê demê, Birîtanya û Fransa, Rojhilata Nêzîk û Rojhilata Navîn di navbera du dewletên kokdar, Împeratoriya Osmanî / Komara Tirkiyeyê û Împeratoriya Îranê / Padîşahiya Nû ya Îranê de dabeş kirin û parve kirin. Ev ji bo Kurdan û Kurdistanê kirdareke pir giran e. Ev di nav Kurdan de encameke mîna perçekirina hestî û îskeleta mirov û xitimandina mêjiyê pêkaniye. Îro li Kendava Basrayê dewletên wekî Kuweyt, Katar, Behreyn, Mîrnişînên Ereb ên Yekbûyî, li perava Afrîkayê ya Deryaya Sor jî dewletên wekî Cîbûtî, nifûsa wan ji yek mîlyonan kêmtir e. Di Encumena Ewropayê, Yekîtiya Ewropayê de dewletên wekî Lûksembûrg, Malta, Qibris jî nifûsa wan ji yek mîlyonî kêmtir e. Lê Kurd û Kurdistan bi nifûsa xwe ya herî kêm 60 mîlyonî bêdewlet hatine hiştin. Nivîskar û lêkolînerên Kurd divê vê pêvajoya dijî-Kurd bi awayekî berfirehtir lêkolînê li ser bikin.

Piştî salên 1920an, dewletên wekî Birîtanya / Iraq, Fransa / Sûriye, Îran, Tirkiye polîtîkayên asîmîlasyonê bi astên cûda li hember Kurdan pêk anîne. Ev polîtîka di dema Mustafa Kemal, Atatürk de wiha hat pêkanîn: Di dema têkoşîna neteweyî ya Tirk de, sozên ku ji Kurdan re hatibûn dayîn hatin jibîrkirin, Kurd û Kurdî hatin înkarkirin. Ji bo ku Kurd bibin Tirk, polîtîkayeke xurt û biryardar hat pêkanîn. Her cure rêkar hatin girtin da ku Tirkî di nav Kurdan de serdest bibe û Kurdî were jibîrkirin. Ev polîtîka heta salên 1990an û 2000an hat. Di dema Turgut Ozal, paşê Recep Tayyip Erdoğan de em dikarin bibêjin ku hin guhertinên girîng çêbûn.

***

Em bifikirin ku di salên 1950 an de, û piştî wê, tevgereke civakî û siyasî di nav Kurdan de pêş ket. Ev tevger dikare ji dewletê çi bixwaze? Bi dîtina min, berî her tiştî divê zimanê dayikê yê desteserkirî bixwaze.

14-15ê Tebaxa 1984an, destpêka têkoşîna gerîla ye. Wan rojan bînin bîra xwe: Daxuyanî, ders, pirtûk, kovar... her tişt bi Tirkî bû. Ti daxwazek ji bo zimanê Kurdî tunebû. Kesên ji Başûr, Rojava, Rojhilat beşdarî têkoşînê dibûn. PKK hewl dida wan jî fêrî Tirkî bike. Kesên ku digotin 'Em Kurdî fêr bibin', 'Em Kurdî pêş bixin' bêdeng diman an jî digotin 'Ne dema wê ye'. Nivîskarên Kurd divê vê helwesta dijî-Kurdî ya PKK'ê jî rexne bikin.

Lê belê, bişaftin û asîmîlasyoneke xurt dihat jiyandin. Îro di Parlementoya Tirkiyeyê de, beşeke girîng a parlamenterên Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan (Dem Partî) nikarin bi zimanê xwe yê dayikê biaxivin. Zarokên wan jî dê 3-5 peyvên ku dayik an jî bavên wan diaxivin jî nezanibin. Rêya pêşîlêgirtina vê yekê xwedî derketina li zimanê Kurdî ye. Li çarşiyê, li bazaran, li dibistanê, li her derê axaftina bi zimanê Kurdî ye.

Pêgeha 'Dewlet xerab e', 'Ji Kurdan re dewlet ne lazim e' ne ya Kurdan e, lê nêrîna dewletê ye. Bê guman van sloganan bi Kurdekî re bide gotin, ji bo dewletê destkeftiyeke mezin e. Ev slogan û dirûşm, ew sloganin ku asîmîlasyonê kûrtir jî dikin.

***

Îro Kurd divê hewl bidin ku peywendiyên xwe bi du dewletên cîhanê re xurt bikin: DYE û Îsraîl. Dewletên Misilman ên wekî Iraq, Îran, Sûriye û Tirkiye li dijî Îsraîlê ne. Lê ev dewlet li dijî Kurdan in jî. Di van şert û mercan de, damezrandin û pêşxistina hevbendiyeke Kurd-Îsraîlî divê girîng be. Di dîrokê de, peywendiyên Kurd-Îsraîlî her dem aştiyane bûne. Lê dewletên Misilman her dem êş, jan û azarê dane Kurdan.

Kurd di dîrokê de her dem rastî felaket û qirkirinan hatine. 16ê Adara 1988an Helebçe, Enfal qirkirinek e. Sedema sereke ya vê yekê, bi dîtina min, bêdewletî ye. Ger dewleteke Kurdan hebûya, bi dîtina min, 16ê Adara 1988an Helebçe, Enfal çênedibû.

Rêveberên hêja yên Pena Kurd, delegeyên hêja, ez dixwazim bibêjim ku ez ji ber ku ev civîn li Mala Ezîdiyan pêk tê, pir kêfxweş im, û ez hemû beşdaran bi hezkirinê silav dikim.

Têbînî: Di dawiya civîna Pena Kurd de, Rojvîn Perîşan û Mîran Abraham bûn hevserokên nû yên Pena Kurd. Azad Zal bû Sekreterê Giştî, Kakşar Oramar jî bû xezînedar. Hevserokê nû Mîran Abraham Cihûyekî ye ku li Silêmaniyê dijî.

İsmail Beşikci

11 Eylül 2025