Qehremanên Xayinkirî, Xayinên Qehremankirî: Ronîkirina Rastiya Dîrokî ya Neteweya Kurd

Di dîroka dagirkeriya Kurdistanê de, neteweya Kurd bi awayekî sîstematîk rastî destwerdanên bêwijdanî yên dewletên dagirker hat, ku hewl didan bîranîna dîrokî ya gelê Kurd ji nû ve ava bikin. Ev destwerdan ne tenê di warên leşkerî û îdarî de bûn, lê di heman demê de li ser nivîsandina dîrokê, temsîliyeta siyasî, hişmendiya civakî û nasnameya kolektîf jî bandorên kûr û mayînde hiştin.

Li gorî Şamil Teymurov, di nivîsa xwe ya dîrokî ya roja 10'ê Sibata 2026'an de, dewletên dagirker ên Kurdistanê, ji bo berjewendiyên xwe yên siyasî û stratejîk, hinek kesayetên siyasî yên Kurd ên ku xwedî hişmendiya neteweyî nebûn, berjewendiyên kesane an îdeolojîk pêş xistin û ji civakê dûr ketin, weke "qehreman", "dewletparêz", "nûnerê Kurd" an "rêvebirê asayîşê" nîşan dan. Berevajî vê, kesayetên dîrokî yên ku ji bo azadî, vîna siyasî û mafên kolektîf ên gelê Kurd têkoşiyan, di axaftinên fermî de bi awayekî sîstematîk wekî "xayin", "eşqîya", "serok eşîr" an "serhildêr" hatin ragihandin.

Teymurov destnîşan dike ku ev çewsandina gotarî û îdeolojîk, ne tenê bi bêqîmetkirina kesayetiyan sînordar ma, lê bandoreke kûr li ser nivîsandina dîroka Kurdan, têgihîştina nasnameya kolektîf, veguhestina hişmendiya civakî û pêşketina hişmendiya neteweyî kir. Pergala perwerdehiyê, vegotinên dîrokî yên fermî û medyaya dagirker bi salan ev çewsandin li ser civaka Kurd ferz kir, ku bû sedema tarîbûna rastiya dîrokî û sûcdarkirina kevneşopiyên berxwedanê yên herêmî.

Lê belê, li gorî Teymurov, bûyerên dîrokî yên di salên dawî de, ev vegotina manipulatîf anî ber pirsiyariyê û ji bo pêşketina pêvajoyeke hişmendiya nû di civaka Kurd de zemin amade kir. Li ser vê mijarê, Teymurov balê dikişîne ser helwesta serokê neteweyî yê Kurd, Mesûd Barzanî, di dema erdheja 6’ê Sibata 2023’an de li Bakurê Kurdistanê. Helwesta Barzanî ya xwedîderketina li gelê Kurd û hevgirtina wî ya mirovî, siyasî û sazî, wekî nîşaneke berbiçav a girêdanên neteweyî yên di navbera Kurdan de di bîranînên gel de cih girt.

Di heman demê de, li gorî nivîsa Teymurov, di pêşketinên dawî yên li Rojava de jî hat dîtin ku Serok Barzanî, bi tecrubeya xwe ya dîplomatîk û siyasî, ji roja yekem de roleke çalak di parastina Kurdên Rojava de lîst. Ev rewş ne tenê bi analîzên siyasî, lê bi daxuyaniyên zelal ên aktorên li ser erdê jî hat piştrastkirin. Teymurov, daxuyaniyên fermandarê giştî yê Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) Mezlûm Ebdî wekî mînak dide, ku li gorî wan, Serok Barzanî ji roja yekem ve xwedî li Rojava derketiye û di astengkirina qetlîameke mezin li dijî Kurdan de roleke diyarker lîstiye. Teymurov her wiha tekez dike ku ji bilî têkiliyên dîplomatîk, mekanîzmayên piştgiriya lojîstîk û leşkerî jî hatine xebitandin, ku ev jî ciddiyeta vê pêvajoyê û xwedîderketina Barzanî li Kurdan nîşan dide.

Teymurov dibêje ku ev pêşketin, tevî propagandaya dijwar, çewisandin û gotarên dijminane yên salên dirêj ên organên medya yên xeta PKK, DEM û PYD li dijî Başûrê Kurdistanê û serokê neteweyî yê Kurd Serok Barzanî, bi tasfiyekirina statuya Rojava re bû sedema dîtina rastiyan ji aliyê raya giştî ya Kurd ve.

Li gorî Teymurov, di vê pêvajoyê de bi awayekî zelaltir hat dîtin ku PKK, PYD û APO di qada xwe de xizmetkar û taşeronên dewletên dagirker ên Kurdistanê ne û bi dijmin re hevkarî dikin.

Pêvajoya Rojava, li gorî Teymurov, gelek rastiyên ku di civaka Kurd de demeke dirêj veşartî mabûn, eşkere kir û cûdahiya di navbera propagandaya bêbingeh û rastiyê de ji aliyê girseyên mezin ve hat ferqkirin. Ev rewş, bi gotinên din, bû sedem ku perdeya têgihîştinê dakeve û rastî xuya bibe. Bi taybetî ev pêvajoya hişmendî û şiyarbûnê ya di nav ciwanên Kurd de tê dîtin, berpirsiyariya dîrokî ya rewşenbîrên Kurd zêdetir diyar dike.

Di vê nuqteyê de, erka sereke ya rewşenbîran ew e ku perspektîfeke siyasî ya li ser nirxên neteweyî ava bikin; ku berjewendiyên kolektîf ên gelê Kurd û Kurdistanê pêş bixe, ji qalikên teng ên îdeolojîk û partîzan dûr be.

Tecrubeya dîrokî bi zelalî destnîşan dike ku Kurd, di qada têkoşîna leşkerî de, xwedî berxwedaneke civakî ne ku bi hêsanî nayên tunekirin û di şer de winda nakin. Bi taybetî bi şerê Rojava re, Kurdan bi awayekî pratîkî destnîşan kirin ku ew dikarin li ser bingeha hişmendiya neteweyî bi hev re tevbigerin.

Lê belê, heman pêvajoya dîrokî, bi zelalî destnîşan kiriye ku qada herî qels a Kurdan, siyaset û dîplomasî ye.
Ger Rêveberiya Herêma Başûrê Kurdistanê ji vê rewşê bê derxistin, tê dîtin ku di çar parçeyên din ên Kurdistanê de, pêkhateyên siyasî bi giranî qels, perçekirî, di dogmayên îdeolojîk de asêmayî, berjewendiyên kesane û komî pêşxistî ne û pir caran di bin bandor an kontrola hêzên dij-Kurd de ne. Ev rewş, yek ji faktorên sereke yên herî girîng e ku rê li ber naskirina destkeftiyên Kurdan di qada leşkerî û civakî de di qada navneteweyî de û sazîbûna wan digire.

Lê belê, statûyên ku miletek bi rêya şer û têkoşînê bi dest dixe, ji bo mayînde bibe û di qada navneteweyî de bê qebûlkirin, tenê bi îradeyeke siyasî ya bihêz û mekanîzmayeke dîplomasî ya bibandor gengaz e. Ji ber vê yekê, erka herî bilez a Kurdan ew e ku dîplomatên bi hişmendiya neteweyî ya pêşketî, jêhatî, ji sembolên îdeolojîk û partîzan dûr, perwerde bikin; sîstemeke siyasî ya li dora ala neteweyî û nirxên hevpar yekbûyî ava bikin.

Di van demên dawî de, bi taybetî piştî pêşketinên li Rojava, ev şiyarbûna neteweyî ya di civaka Kurd de hatiye dîtin, hesta xwedîderketinê xurt kiriye û potansiyela tevgereke hevpar bi zelalî eşkere kiriye. Ev rewş, ji bo paşeroja Kurd û Kurdistanê deriyekî girîng ê hêviyê vekiriye û rê li ber pêşketina Kurdan di pêvajoya statuya siyasî û dewletbûnê de gaveke din anîye pêş.

Gelê Kurd di dîrokê de bedeleke pir zêde daye: mal, can, zarok û welatê xwe feda kiriye. Pêvajoya Rojava careke din nîşan da ku gelê Kurd dikare yekîtî bibe. Ji vir û pê ve, beşa sereke ya ku divê were pirsîn, ew pêkhateyên ku îdîa dikin di navê gelê Kurd de siyasetê dikin in. Tevî van hemû qurbanî û fedakariyan, ev aktorên siyasî nekarîne ji Kurdan re destkeftiyên berbiçav û mayînde peyda bikin; berevajî vê, hat dîtin ku wan di pêvajoyên êş, sirgûn, wêranî û qetlîaman de cih girtine. Di dawiyê de, di nuqteya heyî de, rastiya ku hin pêkhateyan li ser navê "demokrasî" û "yekîtiya xaka" dewletên dagirker siyasetê dimeşînin, eşkere bûye.

Ji ber vê yekê, berpirsiyarî êdî ji milên gel pir kêm bûye. Erka dîrokî ya ji vir û pê ve dikeve ser milên rewşenbîrên Kurd. Avakirina kadroyeke siyasî û dîplomatîk a bihêz, ku mafên neteweyî yên Kurd û Kurdistanê pêş bixe, xwedî hişmendiya neteweyî ya pêşketî be û ji nêrînên teng ên îdeolojîk û partîzan dûr be, êdî pêwîstiyeke ku nayê paşxistin.