Serdest û Bindest Nabin Yek Dest - I

Nîqaşek di navbera du birayan de ku di salên dawî de min şahidiya wê kir, di hişê min de şopeke kûr hişt. Yek ji aliyên nîqaşê Xanima Şahîze ye, jineke Kurd e ku diya heft zarokan e û hevjînê xwe li Rojavayê Kurdistanê di oxira doza neteweyî de şehîd daye. Perwerdehiya fermî nedîtiye; lê belê bi ramanên ku ji êşên jiyaye de, bedelên mezin daye û ji ezmûnên dîrokî parzûn kirine, hema bêje wek fîlozofeke gel e.

Piştî ku hevjînê xwe wenda kiriye, heft zarokên xwe xistiye bin baskên xwe, ew ji her cure cereyana neyînî parastine û hemû jiyana xwe ji zarokên xwe re terxan kiriye. Ji ber ku bawer dike ku mezintirîn piştgiriya ji bo doza Kurdî wê bi rêya zanista zanistî û perwerdehiyê bê dayîn, piştgirî daye ku zarokên wê perwerdehiya bilind bibînin. Di seranserê jiyana xwe de axaftina bi Kurdî ji xwe re kiriye prensîb, rexne li Kurdên ku tercîh dikin bi Tirkî biaxivin girtiye. Wek dayikeke ku hiştmendiya wê ya Kurdî û Kurdistanî xurt e, her tim bi zarok û neviyên xwe re bi Kurdî diaxive. Bi saya vê helwesta wê ya bi biryar, îro hemû zarok û neviyên wê bi Kurdî diaxivin.

Ev diyaloga ku di navbera van her du birayan de derbas bûye, ne tenê aliyê siyasî yê nîqaşên ku îro di bin sernavê "pêvajoya çareseriyê" an jî bi navê ku desthilat tercîh dike "Tirkiyeya Bê Teror" de tên meşandin, di heman demê de paşxaneya wan a ramanî û psîkolojîk jî dixe ber çavan. Birayê mêr, xeta siyasî ya ku di donzdeh salên dawî de li Rojava hatiye şopandin diparêze; îdîa dike ku divê her pêşketina rûdayî di nav şert û mercên serdema xwe de bê nirxandin. Li gor wî tercîhên ku duh rast dihatin dîtin li gor şert û mercên wê rojê hatine kirin, tabloya ku îro derketiye holê jî li gor şert û mercên îro şekil girtiye. Bi vî awayî hem biryarên berê û hem jî meylên îroyîn bêyî ku bên pirsîn dibin parçeyên heman yekparçeyiya siyasî.

Ji aliyê birayê xwe ve dubarekirina gotinên Abdullah Ocalan ên derbarê Rojava de bêyî ku ji parzûneke rexneyî derbas bike, mekanîzmaya teslîmbûna zihnî ya ku George Orwell bi taybetî di romana xwe ya 1984'an de teswîr kiriye tîne bîra mirov. Di cîhana Orwell de serkeftina herî mezin a desthilatê ne tenê ew e ku mirovan neçarî îtaetê dike; ew e ku hişmendiyekê çêdike ku nakokiyan bêyî pirsîn qebûl dike, dema gotinên duh îro înkar dike jî vê wek xwezayî dibîne. Rastî ne bi bûyeran, lê bi gotara ku desthilat wê rojê îlan kiriye ji nû ve tê pênasekirin. Binketina duh wek serkeftina îro, teslîmbûn jî bi têgehên nû wek "şoreş" tê pêşkêşkirin. Ocalan bi xeta ku îro diparêze têkoşîna neteweyî ya Kurd di nav gotara "entegrasyona demokratîk" bi dewleta Tirk re ji nû ve pênase dike; hewl dide vê bi têgehên wek "demokrasiya Kurd", "civaka demokratîk", "civaka komunal" û heta "şoreş" rewa bike.

Heman qalibê psîkolojîk di hin terîqetên UFO'yê de jî ku di lîteratûra psîkolojiya civakî de pir caran wek mînak tê nîşandan de tê dîtin. Endamên terîqetê yên ku kehanetên wan pêk nehatine, hewl didin ku nakokiya jiyayî ne bi pirsîna baweriyên xwe, lê bi xurtkirina baweriyên xwe derbas bikin. Dema keştiya fezayê ya bendewarî nehat, nabêjin "me şaş kiriye"; berevajî, bawer dikin ku ev parçeyek ji planeke mezintir a nedîtî ye. Bi vî awayî her çend rastî neguhere jî, şîrovekirina rastiyê berdewam ji nû ve tê hilberandin û desthilatdariya rêber tê parastin. Birayê xwe di navbera cîhana ku George Orwell teswîr kiriye û çerxa ramanê ya ku endamên terîqeta UFO'yê tê de dijîn de asê maye.

Berevajî vê di nîqaşa di navbera her du birayan de jina Kurd a jîr Xanima Şahîze bi serxwebûna ku ji derveyî ezberên îdeolojîk mezin bûye diaxivî. Wê ne bi têgehên ku rêberên siyasî hilberandine, lê bi bîra xwe ya dîrokî, bi kokên xwe yên çandî, bi aqil û wijdanê xwe yê Kurdî bi xwe hukim dida. Ji ber vê yekê ne li sêhra têgehan, lê li encamên şênber ên veguherîna jiyayî dinêrî; dianî ziman ku pêşkêşkirina teslîmiyetê bi navên cuda cewhera wê naguhere. Îtiraza wê ne îfadeya girêdana bi rêberekî, îfadeya girêdana bi heqîqet û rastiya dîrokî bû.

Xanima Şahîze di vê nîqaşê de bersiva birayê xwe ne bi şîroveyeke siyasî ya dirêj, lê bi çend peyvên ku ji nava jiyanê hatibûn parzûnkirin da:

"Lo lo birayo! Xwelî li serê birayo! Serdest û bindest nabin yek dest." "Ax biram! Ax li serê te biram! Destê serdest û destê bindest nabin yek dest."

Ev gotin gazinceke ji rêzê nebû. Ew îfadeya hiştmendiyeke dîrokî ye ku avahiya pergala kolonyal rasterast teşhîs dike. Ji ber ku kolektîvker û kolektîvkirî nikarin di nav heman avahiya siyasî de wek du özneyên wekhev hebin. Ev li dijî xwezaya tiştan e. Dema neteweya dagirker xwediyê dewletê û hemû saziyan e, ne pêkan e ku neteweya bindest bêyî xwedîbûna nasname, ziman, çand û statûyê bibin yek dest. Ji hemû nirxên xwe qutbûna neteweya bindestkirî û tevlî dewleta dagirker bûna wê tê wateya helîna wê neteweyê ango asîmîlebûna wê û ji dîrokê jêbirina wê. Têkiliya di navbera dagirker û bindestkirî de ne li ser lihevkirina hevbeş a welatiyên wekhev, li ser mekanîzmayên serdestî, zordarî û girêdayîbûnê ye. Dema aliyê serdest ê dagirker xwediyê dewlet, hiqûq, perwerde, aborî û amûrên şîdeta rewa ye; neteweya bindestkirî dema ji mafê biryardana li ser welat, ziman, nasname û îradeya xwe ya siyasî bêpar e ne pêkan e ku bibin yek an jî yek bin. Di vê rewşê de gotina jina Kurd a jîr Xanima Şahîze ya ku digot "serdest û bindest nabin yek dest" bersiva herî baş e ji vê re.

Ji aliyê teoriya kolonyal ve ev gotina Xanima Şahîze rastiya bingehîn a têkiliyên dagirkeriyê tîne ziman. Wek ku ramanwerên pispor ên li ser kolonyalîzmê wek Îsmaîl Beşîkçî, Frantz Fanon, Albert Memmi û Anibal Quijano jî tekez kirine, têkiliya di navbera dagirker û dagirkerkirî de ne li ser wekheviyê, li ser zordariya avahîsaziyê ye. Heta ku şert û mercên dagirkeriyê ji holê ranebin, gotarên "yekîtî", "entegrasyon" û "hevkarî" vediguherin perdeyeke îdeolojîk ku newekheviya rastîn vedişêre. Ji ber vê yekê gotina Xanima Şahîze ya "Serdest û bindest nabin yek dest" ne tenê gotineke gelêrî ye. Ew îfadeyeke xurt a hiştmendiya siyasî û dîrokî ye ku mantiqê desthilata kolonyal bi çend peyvan kurt dike.

Îbrahîm Gurbuz
Çavkanî: Nêrîna Azad