Bîra Belavbûyî ya Eşîrên Êzidî: Lêkolînek Li Ser Dîroka Kurdî ya Pir-Olî

Uskê Cîmîk

Hewldanên Pergalî Ji Bo Jêbirina Dîroka Êzidiyan Tên Ronîkirin

Di lêkolînek nû de, ku li ser bingeha hevpeyvîn û parvekirina belgeyên vê dawiyê ji aliyê Uskê Cîmîk ve hatî amadekirin, balê dikişîne ser dîroka tevlihev û pir-olî ya eşîrên Kurd, bi taybetî eşîrên Êzidî. Ev lêkolîn tekez dike ku dîroka eşîrên Kurd nikare bi riya yek mezhebî, yek nasnameyî û yek navendî were xwendin, ji ber ku gelek eşîrên Kurd di dîrokê de ji Êzidîtîyê veguherîne mezhebên din.

Nivîskar û lêkolîner Kemal Tolan, di xebata xwe ya sala 2000’î de, rastiyekê eşkere dike ku îro gelekî hatiye jibîrkirin lê di Mişûran, kevneşopiya devkî ya Êzidiyan û çavkaniyên dîrokî yên kevn de zelal xuya dibe: "Ji ber ku siltanên Osmanî û dewletên Tirk bi awayekî domdar Kurd û bi taybetî Êzidî rastî komkujî û zordariyê anîne, îro ne mimkun e ku dîroka Êzidiyan bi awayekî rast û yekgirtî were nivîsandin."

Li gorî Tolan, pirsgirêk ne ew e ku Kurd "bê-belge" ne, lê belê belge bi awayekî pergalî hatine tunekirin. Ji ber vê yekê, agahiyên ku îro di destê me de ne, pir caran şikestî, perçebûyî û nerasterast in. Kemal Tolan, navên gelek eşîrên Kurd ên Êzidî yên ku berî serdema Osmanî û di destpêka serdema Osmanî de li xeta Wan-Hekariyê-Mûsilê dijiyan, bi zelalî rêz dike. Di nav van de eşîrên mezin ên wekî Mahmûdiyan, Dumbilîyan (Donbolî), Mam Reşan (Reşî/Reşan), Bazûkî, Bradost, Rujikî, herwiha di nav konfederasyona Şikak de Reşî, Baravî, Mendekî, Şikak, Mukrî, Şemsikî, Dakurî, û ji bilî wan jî Ertûşî, Sipkî, Cibranî, Haydaran hene, ku îro piraniya wan wekî Misilman tên zanîn.

Çarçoveya bingehîn a ku Tolan saz kiriye ev e: "Gelek eşîrên Kurd ên mezin ku îro wekî Sunnî, Elewî, Şîa an mezhebên cuda têne nasîn, di rabirdûyê de di nav çerxa baweriya Êzidî de cih girtibûn." Ev guhertin ne "bijardeyek baweriyê" bû, lê belê "pêwîstiyek ji bo zindîbûnê" bû.

Di vê nuqteyê de, xwendina Mişûran a Dawit Murad Xetarî dikeve dewrê. Li gorî Xetarî, Mişûr ne tenê metnên olî ne, lê belê belgeyên nivîskî ne ku têkiliya eşîr-pîr, berpirsiyariyên civakî, cihguhertin û rêkxistinê tomar dikin. Xetarî bi eşkereyî dibêje: "Eşîrên wekî Mahmûdiyan, Şikak, Sipkan, Dumbilîyan, Reşiyan, hemî di destpêkê de Êzidî bûn." Û lê zêde dike: "Nifûsa van eşîran tenê li hewza Îranê jî du-sê mîlyon kes bû. Misilmanbûn ne bi zanînê, lê bi zext, zor û rêberiyê pêk hat. Piraniya mirovan Erebî nizanibû, nizanibû Qur'an çi dibêje. Bi dîtinî, misilmanbûn pir caran bû tenê rêya xilasbûnê ji zordariyê."

Şoreş Reşî, vê tabloyê bi riya berdewamiya dîrokî dixwîne. Li gorî wî, eşîrên wekî Reşî/Reşan tu carî yek perçe nebûn; ew pêkhateyên konfederatîf (zend) bûn. Ew li ser cûrbecûr baskan belav bûn, li ser coğrafyayên cûda hatin belavkirin û di her coğrafyayê de rastî zextên siyasî yên cuda hatin. Xala krîtîk a ku Şoreş Reşî destnîşan dike ev e: "Reşî û eşîrên girêdayî wan di demekê de Êzidî bûn, di heman demê de bi xeta Sersor-Elewî re jî têkildar bûn." Tabloya îro zelal e: Beşek girîng ji eşîrên ku li ser xeta Anatoliya Navîn dijîn Henefî ne, li ser xeta Adiyeman-Meletî-Entab-Efrîn Elewî, Êzidî ne, û li derdora Serhed, Êrîvan û Gurcistanê bi nasnameya Êzidî dijîn.

Encama ku derdikeve holê zelal e: "Dîroka Kurdî, bi yek mezhebî, yek nasnameyî û yek navendî nayê xwendin." Ev xebat ronahiyê dide ser tevlîheviya dîrokî ya gelê Kurd û girîngiya famkirina cihêrengiya wan a çandî û olî.

https://www.facebook.com/profile.php?id=61575076075887&fref=nf&ref=embed_post