Hişê ku li Hemberî Kurdan Naguhere- Ziman Guherî, Hişmendî Neguherî

Uskê Cîmîk 

Ev nivîs, çar serdemên ku wekî ji hev qut xuya dikin, di xeteke yekbûyî de digihîne hev. Tevî ku erdnîgarî, desthilatdarî û îdeolojî diguherin jî, ew rave dike ka çima refleksa bingehîn a di nêzikatiya pirsgrêka Kurd de wekî xwe dimîne. Dema mirov ji perspektîfa Kurdî lê dinêre, tiştê ku xuya dike ev e: Pirsgirêk ne lîderên yek bi yek in; hişmendiyek e ku înkar, tepisandin û rewakirinê her tim ji nû ve hildiberîne.

I. Salên ku Deng wekî Talûke dihat Hesibandin (1957)
Radyoyek li Qahîreyê, Alarmek li Enqereyê

Di sala 1957an de li Misrê, weşana radyoyekê bi zimanê Kurdî hat rojevê. Ne serhildanek hebû, ne jî propagandaya ku Tirkiyeyê bike armanc. Tevî vê yekê, Enqere ket rewşa alarmê; Konsolosxaneya Tirk ket dewrê û xwest ku rê li ber weşanê bigire. Salên paşê, Celal Talabanî bi xwe ev tablo wiha vedigot: “Digotin ‘Misir li ku, Tirkiye li ku’, lê belê dengekî Kurdî ji hezaran kîlometre dûr ve wekî gef hat dîtin.”

Ev bûyer, refleksa yekem a di mijara Kurd de bi zelalî nîşan dide: Berî ku daxwazek derkeve holê, deng birîn. Tiştê çandî wekî rîskeke siyasî dîtin. Hewe ku zimanê Kurdî di qada giştî de bê bihîstin, di hişê dewletê de sedema krîzê ye.

Piştî vê xalê, mesele êdî ne tenê çand e; dê derbasî qada siyaset û ewlehiyê bibe.

II. Kêliya ku Peyva Kurd Veguherî Krîzê (1996)
Bûyerên di Konê Libyayê de

Di 6ê Cotmeha 1996an de li Libyayê, di civîneke çapemeniyê de ku li ber kamerayan hat kirin, Muemer Qedafî siyaseta Kurd a Tirkiyeyê bi tundî rexne kir; hebûn û mafên Kurdan anî ziman. Bersiva ku hat dayîn naskirî bû. Serokwezîrê wê demê Necmettin Erbakan wiha got: “Ev ne pirsgirêka Kurd e, pirsgirêka terorê ye.”

Ev hevok, ne tercîheke dîplomatîk e; sînorekî zihnî ye. Ne naveroka gotinan, lê bilêvkirina peyva “Kurd” veguherî krîzê. Dewletê, çi rexneyên ji derve çi jî daxwazên hundurîn, xist nav heman çarçoveyê: înkar û parastin.

Ev zimanê înkarê, bêyî ferqa îdeolojiyê, dê di siyaseta hundurîn de jî berdewam bike.

III. Zimanê Hêviyê û Rastiya Desthilatdariyê (1978–2005)
Sondên ji Xumeynî heta Erdogan hatine xwarin

Sond û sozên ku di serdemên berî desthilatdariyê de dihatin dayîn, ji bo Kurdan her tim hêvî afirandin. Di sala 1978an de li Parîsê, Ruhullah Xumeynî ji bo “gelên bindest” behsa azadiyê kir. Kurdan para xwe ji van gotinan girt û piştgirî dan şoreşê. Lê dema desthilatdarî ava bû, tablo guherî: herêmên Kurdan hatin tepisandin, pirrengiyê cihê xwe da pergaleke yekperest.

Dîmenekî wekhev di sala 2005an de li Amedê çêbû. Recep Tayyip Erdogan got, “Pirsgirêka Kurd pirsgirêka min e jî”; tekezî li ser demokrasiyê kir. Behsa neheqiya li Ahmet Kaya hatibû kirin kir; bi ser Şivan Perwer re hişmendiya qedexeker rexne kir. Hêvî mezin bû. Lê belê her ku desthilatdarî bi cih bû, ziman guherî; hişê ewlehîparêz vegeriya.

Xala hevpar a van her du mînakan ev e: Zimanê berfireh ê berî desthilatdariyê, refleksa dewletê ya piştî desthilatdariyê. Aktör diguherin; hişmendî neguherî ye.

Piştî vê xalê, mesele êdî ne tenê siyaset e; meseleya hilberîna rewayiyê ye.

IV. Tundiya ku bi Olê Tê Rewakirin (1988–2026)
Ji Enfalê heta Zimanê “Fethê”

Yek ji amûrên herî bi bandor ên li dijî Kurdan hatin bikaranîn, argumanên olî bûn. Dema daxwazên siyasî û civakî yên Kurdan derdiketin holê, ev tawanbarî dihatin belavkirin: “Bêsunnet”, “komunîst”, “dijberên olê”, “şeytanperest”, “dirêjahiya Siyonîstan.” Armanc eşkere bû: Nîşandana Kurdan ne tenê bi awayekî siyasî, lê bi awayekî exlaqî û olî jî wekî ne-rewa.

Di sala 1988an de li Iraqê, di dema Operasyona Enfalê de ku Sedam Husên bi rêve dibe, herî kêm 100 hezar, li gorî hin raporên navneteweyî 150-180 hezar Kurd hatin kuştin. Navê operasyonê jî ne tesadufî bû. “Enfal”, bi bîranîneke olî, tundî xist çarçoveya şerekî rewa.

Salên paşê li Sûriyeyê zimanekî wekhev hat hilberandin. Tevgera leşkerî bi têgehên “feth” û “serkeftinê” hat pêşkêşkirin; di mizgeftan de referansên ayetan hatin belavkirin. Ev ne şiroveyek bû; zimanekî ku bi fermanên saziyên olî yên fermî dihat belavkirin bû.

Di van pêvajoyan de ya herî balkêş, bêdengiya piraniya Misilmanan bû. Hinekî bi eşkere piştgirî dan, hinekî jî bi gotina “dewlet dizane” bêdeng man. Dema ku Enfal berdewam dikir jî tabloyeke wiha hebû. Hinek navên wekî Yasir Erefat, bi hincetên jeopolîtîk nêzîkatiya Bexdayê tercîh kirin. Ev bêdengî ji bo Kurdan ne tenê tenêtiyeke siyasî, lê tenêtiyeke exlaqî bû.

Encam: Bêdengî jî Helwestek e

Dema ku ev çar serdem bi hev re werin xwendin, tabloya ku derdikeve holê zelal e. Di pirsgirêka Kurd de pirsgirêk ne lîder an jî rejîmên yek bi yek in. Pirsgirêk, hişmendiya hevpar e ku dema dor tê ser Kurdan li heman dîwarî diqelibe. Di çandê de tepisandin, di siyasetê de înkar, berî desthilatdariyê hêvî, piştî desthilatdariyê ewlehîparêzî û di encamê de rewakirina bi olê…

Dîrok vê yekê bi zelalî dinivîse: Hin bêdengî ne bêalîbûn in, tercîh in. Ev dosye, hewla tomarkirina wê yekê ye ka ew tercîh ji bo Kurdan tê çi wateyê.