Ayşe Hür: Xemeke Bêdawî Nîqaşên li ser Zimanê Fermî li Tirkiyeyê
Ayşe Hür – Nîqaşên li ser Zimanê Fermî li Tirkiyeyê: Xemeke Bêdawî
Hewlêr - Kurdistan: Dîroknas Ayşe Hür, di nivîseke xwe ya berfireh de, li ser "Nîqaşên Zimanê Fermî yên Bêdawî" li Tirkiyeyê disekine û destnîşan dike ku ev nîqaş, li tu welatekî din ê cîhanê ewqas dirêj û bi êş nebûne. Hür, ziman wekî amûreke sereke ya dewletên neteweyî yên pozitivîst-modernîst destnîşan dike û bi bîr dixe ku bi siyaseta ziman re, gelek tiştên ku di nîqaşên îdeolojîk û siyasî de nayên gotin, wekî ku kê di pêvajoya neteweperweriyê de kî wekî "bingehîn" û kî wekî "sexte" dibîne, an jî "em" û "yên din" kî ne, derdikevin holê.
Dîroka Nîqaşên Zimanî li Osmaniyan û Tirkiyeyê:
Ayşe Hür diyar dike ku nîqaşên zimanî li Împaratoriya Osmanî dikarin heta salên 1830an werin şopandin. Di wan salan de hewldanên ji bo sadekirina ziman û tirkîkirina zimanê perwerdehiyê dest pê kirin. Ji serdema Tanzîmatê û pê ve, pirsgirêka sereke ya rewşenbîrên Osmanî ew bû ku pêvajoya perçebûna Împaratoriyê bidin rawestandin. Bi vî rengî, Osmaniyên Nû û Jon Tirkan dest bi avakirina "çandeke Osmanî" ya hevpar kirin, ku berfirehkirina Tirkî bingeha vê hewldanê bû.
Hür balê dikişîne ser madeyên 18 û 68 yên Qanûna Esasî ya sala 1876an, ku tê de Tirkî wekî zimanê fermî yê dewletê hatibû pejirandin û zanîna Tirkî ji bo xebatên dewletê û ji bo wekîlî şert bû. Lê belê, piştî Şerê Osmanî-Rûsî (1877-1878), Abdulhamîdê II. Meclîs girt û Qanûna Esasî rawestand.
Di Qanûna Esasî ya sala 1921an de, ku ji aliyê Hikûmeta Enqereyê ve hatibû amadekirin, têgeheke "zimanê fermî" tune bû. Lê belê, di 29 Cotmeha 1923an de, madeya 2. ya Teşkîlat-ı Esasiye ya sala 1921an bi "Dînê Dewleta Tirkiyeyê, dînê Îslamê ye. Zimanê wê yê fermî Tirkî ye" hatibû zêdekirin. Bi vî awayî, di Destûra Bingehîn a sala 1924an de jî madeya 2. "Zimanê fermî Tirkî ye" û madeya 12. "Kesên ku Tirkî nizanin bixwînin û binivîsin, nikarin wekîlên gel bên hilbijartin" hatibûn nivîsandin.
Zimanê Fermî di Destûrên Bingehîn ên Piştî Komarê de:
Hür di gotara xwe de nîqaşên li ser ziman di Destûra Bingehîn a sala 1945an de, ya sala 1961an de û ya sala 1982an de jî bi berfirehî dinirxîne. Ew destnîşan dike ku di van hemî destûran de, Tirkî wekî zimanê fermî yê dewletê hatiye destnîşan kirin, û hin caran ev têgeh hê bêtir hatiye xurtkirin.
Krîza Sonda Leyla Zana û Qanûna Ziman:
Hür, bi taybetî krîza sonda Leyla Zana ya di 6 Mijdara 1991an de bi bîr dixe. Digel ku Leyla Zana sonda xwe bi Tirkî xwendibû jî, gotina hevokeke Kurdî ya piştî sondê bû sedema aloziyeke mezin, nîşan da ku pirsgirêk ne "meseleya qanûnê" ye. Ev pêvajo bi girtina HEP'ê di sala 1993an de û bi rakirina parêzbendiya Leyla Zana û hevalên wê di sala 1994an de, kûr bû.
Rewşa Zimanên Fermî li Cîhanê û Tirkiye:
Hür, li ser rewşa zimanên fermî yên cîhanê rawestiya û destnîşan kir ku ji 195 welatên serbixwe, 17 welatan di destûra xwe de "zimanê fermî" nediyarkirine (wekî DYA, Keyaniya Yekbûyî, Awustralya, Swêd, Danîmarka, Japonya). 77 welatan tenê zimanekî fermî heye û 101 welatan jî zêdetirî yek zimanê fermî heye (wekî Hindistan bi 22, Bolîvya bi 37 zimanên fermî).
Hür tekez dike ku li piraniya welatên ku zimanê wan ê fermî tune ye an jî tenê zimanekî fermî heye, qanûn û rêzikname hene ku zimanên herêmî diparêzin, ji wan re statuyên nêzîkî zimanê fermî didin, û bikaranîna wan di perwerdehî, dadgeh, çapemenî û kampanyayên hilbijartinê de garantî dikin.
Pêwîstiya bi Xweseriyê û Têgihiştina Civakî-Psîkolojîk:
Di dawiya gotara xwe de, Ayşe Hür diyar dike ku sedemên vê nîqaşa tûj a li Tirkiyeyê dikarin bi cildan werin nivîsandin. Lê belê, ew dibîne ku sedema bingehîn ya vê pirsgirêkê, kêmbûna "xweseriyê" ye, ku ji kesekî dest pê dike û heta saziyên dewletê dihewîne. Hür anî ziman ku mijara xweseriyê, ji dîroknasan bêtir, dikeve qada psîkologên civakî.
