Geştiyarî wekî Hêza Nerm: Pêngava Stratejîk a Kurdistanê

Herêma Kurdistanê, ku demekê di navbera şerê Îran - Iraqê de mabû û ji ber helmetên jenosîdê, êrîşên kîmyewî, û koçberkirina bi zorê di bin rejîmên li pey hev ên Iraqê de wêran bibû, bi biryar e ku rûpelek nû binivîsîne.

Herêma Kurdistanê, ku bi berfirehî wekî "Iraqeke din" tê nasîn, niha wekî cîheke girîng a geştiyariyê li Rojhilata Navîn de derdikeve pêş. Ji çiyayên bi berf û şûnewarên kevnar bigre heta mêvanperweriya efsanewî ya gelê wê, Herêma Kurdistanê ji bo her demsal û her tam û çêjekê tiştekî nû pêşkêş dike.

Siyasetmedarên Kurd jî bi kelecan in ku ji vî potansiyela mezin sûd werbigrin. Di salên dawî de, Hikûmeta Herêma Kurdistanê bê rawestan xebitiye da ku geştiyariyê wekî amûrek sereke ji bo stratejiya xwe ya piralîkirina aboriyê pêş bixe, da ku kêmtir xwe bispêre dahata neft û petrolê û bêhtir xwe bispêre çavkaniyên din ên domdar.

Ji destpêka Kabîneya Nehem a Hikûmeta Kurdistanê bi serokatiya Serokwezîr Mesrûr Barzanî ve, herêm ji bo vê armancê bi giranî dixebite. Van hewldanan piştî ku hikûmeta federal a Iraqê hinardekirina petrola Kurdistanê rawestand û paşê para wê ya dahatê ji budceya federal qut kir, zêde bûn, ku ev yek gelek caran bû sedem ku mûçeyên karmendên Hikûmeta Kurdistanê jî neyên dayîn.

Vê yekê Herêma Kurdistanê neçar kir ku li alternatîfan bigere da ku aboriya xwe ya geş berdewam bike. Piştî ku di salên dawî de di warê çandiniyê de pêşketineke mezin bi dest xist, ku berhemên herêmî gihandin bazarên navneteweyî, herêm niha çavê xwe berdaye geştiyariyê wekî sektora sereke ya dahatûyê ji bo afirandina dahatê, peydakirina karan, û danîna Kurdistanê li ser nexşeya geştiyariyê ya cîhanê.

Statîstîk çi dibêjin?

Herêma Kurdistanê ji hilweşandina Sedam Huseyn di sala 2003an de heta niha rêyeke dûr û dirêj derbas kiriye. Ev pêşketin di dema ku bi beşên din ên Iraqê re were berawird kirin hê jî zelaltir dibe, ku binesazî hîn jî wêran e û cihên dîrokî bi piranî hatine piştguh xistin.

Li gorî statîstîkên fermî, di sala 2007 an de tenê 377,000 geştiyar serdana Herêma Kurdistanê kirine, lê ev hejmar di sala 2024 an de gihîştiye 8 mîlyonan, ku ev yek bi giranî encama girîngiya stratejîk a hikûmeta herêmê daye ku ji bo pêşxistina projeyên geştiyariyê kirine.

Kurdistan Chronicle ji çavkaniyên fermî eşkere kiriye ku Desteya Veberhênanê ya Hikûmeta Kurdistanê tenê di sala 2024 an de ruxsat û lîsans daye 17 projeyên nû yên geştiyariyê bi nirxê zêdetirî 174 mîlyon dolarî. Û ev ne hemû ye. Her weha peymanek bi nirxê 160 mîlyon dolarî bi Leitner re, ku şîrketeke Îtalî ya pêşeng di warê pergalên teleferîkê de ye, îmze kiriye ji bo avakirina teleferîkek bi dirêjahiya 10 kîlometreyan ku dê alîkar be heta sala 2035 an 20 mîlyon geştiyaran bikişîne Kurdistanê.

Ev teleferîk, ku dê ji heft rawestgehan pêk were, dê di nav yên herî dirêj ên cîhanê de be û tê pêşbînîkirin ku dê feydeyên aborî yên girîng bi xwe re bîne, di nav de afirandina zêdetirî 500 karan û 50 mîlyon dolar di sala yekem a xebitandina xwe de bixe nav aboriya herêma Kurdistanê.

Ewlehî û Aramî

Ewlehî gelek caran ji bo geştiyaran di hilbijartina cîhekê de xema yekem e. Ev xaleke hêzê ye ku ji bo Herêma Kurdistanê nayê înkarkirin.

Herêma Kurdistanê wekî beşa herî ewledar a Iraqê û yek ji cihên herî aram li Rojhilata Navîn tê nasîn. Tewra di dema şerê li dijî DAIŞ ê de ji sala 2014 an heta 2017 an, Herêma Kurdistanê ne tenê ewlehiya welatiyên xwe parast, lê di heman demê de bû penageheke ewledar ji bo nêzîkî 2 mîlyon penaber û koçberên navxweyî, di nav de komên olî û kemîneyên hatibûn çewsandin.

Lê ewlehî ji tenê ewlehiya li dijî tundûtûjiyê wêdetir e. Kurd wekî yek ji gelên herî mêvanperwer ên cîhanê têne nasîn, bi hembêzek vekirî pêşwaziya we dikin, we vedixwînin malên xwe û di berdêla wê de li tiştekî nagerin.

Dema ku mirov bi şev li kolanên bajarên mezin ên wekî Hewlêr, Silêmanî û Dihokê digere, dibîne ku malbat li ser peyarêyan qedehek çay vedixwin, zarok bi şahî li dora xwe direvin û muzîk di kuçeyên teng de deng vedide, bi atmosfereke ku bi awayekî berbiçav ji tengezariyê dûr e.

Her çende civaka Kurd qîmetê dide kevneşopiyan, lê di heman demê de rêzê li jiyana nûjen jî digire. Li bajarên mezin, jiyana şevê beşek zindî ya dîmena bajarî ye û – berevajî gelek beşên Iraqê – geştiyarên jin û yên ku bi tenê digerin, kêmtirîn acizî radigihînin. Rêjeya nizm a sûc û tawanan li Kurdistanê bi vî awayî jîngeheke ewledar û ji bîr nekirî ji bo serdanvanan diafirîne. Di rastiyê de, Kurdistan wekî cîhekî ku hema hema tiştek lê winda nabe navdar bûye – her tim kesek heye ku wê bibîne û heta ku wê li we venegerîne, rehet nabe.

Girêdana bi Rabirdûya me ya Kevin re

Dema ku hûn Kurdistanê wekî cîhê xwe yê dahatû dihesibînin, dibe ku Kela Hewlêrê yekem tişt be ku tê bîra we. Ev niştecihbûna kevnar a li navenda paytextê yek ji cîhên herî kevnar ên cîhanê ye ku bi berdewamî lê jiyan heye.

Ya duyem Şikefta Şanederê ya navdar e, ku arkeologan lê bermahiyên Neandertalan dîtin ku têgihiştinên bingehîn li ser vê koma mirovên kevnar ên nemayî peyda dikin.

Li bakur, mirov avahiya mayî ya Sîpela Şerwanê dibîne, ku şahkareke endezyariyê ye û zêdetirî sê hezar sal e li ser piyan e. Ev avahiya kevnar, ku nêzîkî 3,000 sal berê ji aliyê Şahê Asûrî Senherîb (Sennacherib) ve hatiye çêkirin, wekî çavkaniyeke girîng a avê xizmet dikir û şahidiya hêz û mezinahiya Împaratoriya Asûrî dike.

Di dawiyê de, Çermo heye, bermahiyên gundekî ku tê bawer kirin yek ji zûtirîn jidayikbûnên çandiniyê ye. Çermo, ku li quntara Çiyayên Zagrosê ye, niştecihbûneke 7,000 salî ye ku çalakiya çandiniyê tê de bi hebûna das, kêr, tas û tiştên din ên ku ji bo çinîn, amadekirin û hilanîna xwarinê hatine bikaranîn, û herwiha bi firaqên mermerî yên nexşandî ve tê îspat kirin.

Dîmenên Xwezayî yên Resen

Ji aliyê erdnîgarî ve, Kurdistan sînorek ku ji çiyayên bilind heta deştên berfireh dirêj dibe, di nav xwe de dihewîne, û dîmenên balkêş ên ku xeyala mirovan teşwîq dikin, diafirîne.

Li Bakûr - Rojhilat, Çiyayê Helgurd, lûtkeya herî bilind a Iraqê bi 3,607 metreyan, serpêhatiyeke awarte pêşkêş dike, bi gerên du - rojî yên bi rêkûpêk bi rêberiya xelkê herêmê û bi bihayên xweşik peyda dibin.

Li Bakurê wê, herêma Barzan a destnedayî heye, deverek bêhempa bi dîmenên xwe yên efsûnî û çanda xwe ya demdirêj a parastina xwezayê. Rêgezên hişk ên herêmî ji bo parastina jîngehê ew veguherandiye perestgehek ji bo jiyana kovî. Di dema gerê de li herêma çiyayî, mirov gelek caran dikare ajalan rasterast ji rêyên sereke bibîne.

Ma hûn ji çalakiyên avê û peravên çemên xweşik hez dikin? Gelek cîhên germ li nêzî Bendava Dûkanê li Parêzgeha Silêmaniyê û Bendava Dihokê li Dihokê hene ji bo hênikbûnê di demên germ ên salê de.

Serdana Kurdistanê Bikin (Visit Kurdistan)

Her ku geştiyarî li Herêma Kurdistanê geş dibe, hewcedariya bi binesaziya baştir jî zêde dibe. Li seranserê herêmê bê hejmar cîhên xwezayî, dîrokî û çandî hene ku dikarin bêtir werin pêşxistin da ku pêşwaziya hejmareke mezin a serdanvanên navneteweyî bikin.

Ji bo kişandina veberhênana biyanî, Hikûmeta Kurdistanê di bin Yasaya Veberhênanê de komek teşwîqan pêk aniye, ku ji veberhêneran re kêmkirina bacê, dabînkirina erd, lêborîn û efûya gumrikê û vegerandina sermayeya projeyê pêşkêş dike, di heman demê de bi awayekî wekhev bi veberhênerên herêmî û biyanî re muamele dike.

Bi hemû van gotinan re, hewcedariya bi platformeke pîşeyî ku bikaribe Kurdistanê wekî cîhek geştiyariyê ya navneteweyî bilind bike, ji her demê krîtîktir e. Îro, ew platform êdî ne tenê ramanek e; ew îro di bin navê Visit Kurdistan de heye.

Visit Kurdistan bi fermî di meha Hezîranê de di merasîmekê de bi amadebûna Serokwezîr Barzanî hate destpêkirin. Li gorî Rêveberê Cîbicîkar Daban Hemîd, platform, ku li gorî standardên navneteweyî hatiye damezrandin, armanc dike ku "dîtin û têgihiştina Herêma Kurdistanê wekî cîhekî reqabetkar a cîhanî" zêde bike. Wî diyar kir ku "serdemeke nû ji bo geştiyariya Kurdistanê" destpêkiriye.

Hemîd tekez kir: "Geştiyarî, heke bi awayekî stratejîk were birêvebirin, dikare bibe motorek ji bo avakirina neteweyê. Ew pîşesaziyek e ku veberhênanê dikişîne, karan çêdike, bajarokan û aboriyên gundan zindî dike, dîplomasiya herêmî xurt dike û nasnameya me li ser sehneya cîhanî pêş dixe."

Mîsyona Visit Kurdistan bi sê stûnên bingehîn tê pênasekirin:

Markekirin û Cihgirtina di Bazarê de: Visit Kurdistan bawer dike ku mifteya markekirinê guhertina dîtin û têgihiştina Kurdistanê ye wekî cîhekî rikeberkar a cîhanî – ne bi sloganan, lê bi dabeşkirin, analîz û kampanyayên armanckirî yên ku li ser geştiyarên herêmî, diyaspora û yên bi nirx û serpêhatî disekinin. 

Platformên dîjîtal ên Visit Kurdistanê hatine amadekirin da ku meraq û navûdengê herêmê yê ji bo mêvanperweriya navdar veguherînin nirxeke aborî ya rastîn.

Xurtkirina Sektorê û Rêveberî: Visit Kurdistan dixebite ku sektorek perçebûyî birêkûpêk bike, aliyên peywendîdar li hev bîne, rêziknameyan hêsan bike, prosedurên lîsansê baştir bike, standardan destnîşan bike û piştgiriyê bide operatorên geştiyariyê bi teknolojî û amûrên nû, bi taybetî malpera Visit Kurdistanê, ku veqetandinên gerê navendî dike û serpêhatiyên ji derî heta derî yên hilbijartî pêşkêş dike.

Geştiyarî wekî Veberhênan: Visit Kurdistan ne tenê li geştiyarên zêdetir digere; ew bi awayekî aktîf derfetên veberhênanê li seranserê cîhên mayînê, veguhastin, serpêhatî û xizmetguzariyan bi projeyên bankbar, stratejiyên pêşxistina veberhênanê û torgilokek mezin a karsaziyên herêmî û hevkarên navneteweyî diafirîne.

Hemîd, pesnê dîtina stratejîk û hewldanên bêwestan ên Hikûmeta Kurdistanê ji bo pêşxistina geştiyariyê da û axaftina xwe bi tekezkirina wê yekê bi dawî kir ku Kurdistan di warê rêveberiya dîjîtal, reforma îdarî û nûjenkirina binesaziyê de pêşketineke girîng bi dest xistiye. Geştiyarî beşa xwezayî ya dahatû ya wê çîrokê ye, ne tenê ji ber potansiyela xwe ya aborî, lê ji ber nirxê xwe yê stratejîk.

"Ew hêza nerm e, ew serbilindî ye, ew dîplomasî ye – û erê, ew karsaziyeke baş e."

Sardar Sattar