Çîrokek Folklorîk a Kurdî ya Anatoliya Navîn ku Rola Jinan di Parastina Çandê de Ronî Dike

Diyarbekir: Çîroka "Lawikmar", ku ji arşîva "Odeya Gundan" a platforma Xelkedonrma hatiye girtin û ji aliyê Uskê Cîmîk ve tê parvekirin, ronahiyê dide ser rola bingehîn a jinên Kurd di parastina ziman û çanda xwe ya dewlemend de, nemaze li Anatoliya Navîn. Ev çîrok, beşek ji projeya "Odeya Gundan 3" e ku lêkolînan li ser civak û çanda gundên Kurdan dike û balê dikişîne ser berxwedana bêdeng a jinan a di nava civaka mêr-serdest de.

Di çarçoveya vê xebatê de, tê destnîşankirin ku odeyên gundan bi piranî cihên mêran bûn. Li van odeyên mêran, ku ber bi derve ve vekirî bûn û bêtir di bin çavdêriya desthilatdariyê de bûn, destwerdanên dewletê, herwiha bişaftin û asîmîlasyona ziman û nasnameya Kurdî zû belav dibû. Gelek caran, ev cih bûn qadên ku çanda Kurdî tê de dihat guhertin an jî qedexekirin.

Lê belê, li hemberî vê zextê, "odeyên jinan" ên di nava malan de, ku bi zarokan, xizm, cîran û keçên ciwan re dihatin avakirin, wekî kelehên bêdeng û nepenî xizmetê dikirin. Ev cih, wekî ku Uskê Cîmîk destnîşan dike, navendên lêdana dilê çandê bûn. Çîrok, destan, evînname, gotegot û danûstandinên rojane yên bi Kurmancî, di van civatên jinan de dihatin vegotin û bi vî awayî ruhê çanda Kurdî ji nifş bo nifş dihat parastin.

Jin: Parêzvanên Bêdeng ên Ziman û Çandê

Asta herî balkêş a vê lêkolînê, rola jinan di berxwedana bêdeng de derdixe pêş. Tê îdîakirin ku parastina zimanê Kurdî heta roja îro, bi saya van civatên jinan e ku destê mêr û dewletê kêm caran – an jî qet – nedigihîşte wan. Jin, di van odeyên xwe yên nepenî de, bûn parêzvanên ziman û nasnameyê. Li vir, dîwarên asîmîlasyonê li ber xwe didan û zimanê dayikê yê Kurmancî di nava zarokan de bi awayekî zindî dihat domandin. Çîrokên mîna "Lawikmar" mînakên berbiçav ên vê mîrasa çandî ne, ku bi destê jinan hatiye afirandin, parastin û veguhestin – xezîneyên ku ji navenda hilberandin û parastina çandê ya bi destê jinan derketine.

Kurteya Çîroka "Lawikmar": Evîn, Sir (Raz) û Berxwedan

Çîroka "Lawikmar" ku ji hêla Evîndar ve hatiye berhevkirin û ji herêma Anatoliya Navîn e, li ser cotek bêzarok e ku ji Xwedê lawikek dixwazin, tewra ku ew mar be jî. Xweziyên wan bi cih tên û lawikek mar ji dayik dibe. Ev "Lawikmar", di hundirê qalikek mar de, bi rastî xortekî bedew e.

Çîrok li dora evîna Lawikmar û keça axa dizivire. Dayika Lawikmar sê caran diçe xwazgîniya keça axa. Di cara sêyem de, axa sê şertên zehmet dide pêş: rakirina çiyayekî bilind, ji hev derxistina genim û ce yên tevlihevkirî, û avakirina çemekî ku qaz û werdek tê de avjeniyê bikin. Lawikmar van şertan bi awayekî ecêb bi cih tîne, û axa neçar dimîne ku keça xwe bide wî.

Lê belê, şertê herî girîng ê Lawikmar ew e ku jina wî, sirra wî ya rastîn, ku ew di şevê de dibe mirovekî bedew û di rojê de vedigere mar, ji kesî re nebêje. Ev sir dema ku jina wî di dawetekê de ji ber heqaretên keçên din, rastiya mêrê xwe eşkere dike, hildiweşe. Lawikmar winda dibe û jina wî bi şivek hesinî û çarxekê heft salan, bi lehengî û bêwestan, li mêrê xwe digere.

Piştî gelek zehmetî û serpêhatiyan, jina Lawikmar wî di mala pîreke merxur (mirovxur) de dibîne. Bi alîkariya Lawikmar, jina wî ji ceribandinên pîrê yên dijwar derbas dibe. Di dawiyê de, bi hîleyekê ji pîrê direvin û di rê de dibin mar, kaniyê û kevok da ku pîra merxur nikaribe wan bigire.

Lawikmar û jina wî, wek du kevokên firiyayî, vedigerin gundê xwe. Li ber mala xwe, ew dîsa dibin mirovên xwe yên rastîn. Lawikmar êdî ne mar e, lê xortekî bedew û bejnbilind e, û jina wî jî bi wî serbilind e. Dayik û bavê wî yên ku ji ber xem û bendewariyê kor bûbûn, bi destên Lawikmar dîsa dibînin. Axa ji şahiya vegera keça xwe, dawetek mezin a heft roj û heft şevan li dar dixe û hemû gundî bi hev re kêfxweş dibin. Xem û derd diqedin, cihê xwe didin dilşadî û bextewariyê.

Uskê Cîmîk diyar dike ku xebatên mîna vê, yên ku nirx û girîngiya folklor û rola jinan di parastina çandê de derdixin pêş, dê bidomîn in. Di demeke nêzîk de, tê payîn ku çîrokên din, analîzên kûr û sirên din ên civatên jinan ji guhdaran re bên pêşkêşkirin. Ev proje, ne tenê mîrasek dewlemend a devkî diparêze, lê di heman demê de dîrok û berxwedana jinên Kurd di bin şert û mercên dijwar de ronî dike, û girîngiya wan di domandina nasnameya neteweyî de nîşan dide.