Gelên Bê Dewlet

Di cîhaneke ku bi sînorên neteweyî û dewletên serbixwe hatiye dabeşkirin de, hebûna gelên mezin ên bê dewleta xwe ya serbixwe, berekî balkêş û gelek caran trajîk nîşan dide. Ev gel, tevî ku xwediyê dîrok, çand, ziman û nasnameyên xwe yên yekta ne, di bin desthilatdariya dewletên din de dijîn an jî li ser axên pirjimariyê belav bûne. Ev rewş gelek pirsgirêkên siyasî, civakî, çandî û mirovî derdixe holê.

Sedemên Bêdewletiyê:

Sedemên ku çima gelekek bê dewlet dimîne, pir alî û tevlihev in:

Dîroka Kolonyalîzmê: Sînorên dewletên îroyîn gelek caran ji hêla hêzên kolonyal ve hatine kişandin, bêyî ku nasnameyên etnîkî û dîrokî yên gelên herêmî li ber çavan bigirin. Ev yek bû sedema dabeşbûna gelan li ser çend dewletan de.

Şer û Pevçûn: Şer û pevçûnên herêmî an navneteweyî dikarin rê li ber damezrandina dewleteke serbixwe bigirin, an jî bibin sedema windakirina dewletên berê.

Têkoşînên Navxweyî: Kêmasiya yekîtiya siyasî di navbera komên cûda yên heman gelî de, dikare pêvajoya avakirina dewletê asteng bike.

Destêwerdanên Derve: Hêzên derve gelek caran di karûbarên navxweyî yên herêmekê de destwerdanê dikin da ku berjewendiyên xwe biparêzin, ku ev yek dikare pêşî li serxwebûna gelan bigire.

Koçerî û Jiyana Ne-Niştecîh: Hin gel bi kevneşopî koçer bûne û modela dewlet-netewe bi awayekî kevneşopî di nav wan de pêş neketiye.

Mînakên Gelên Bê Dewlet:

1. Kurd:

Kurd, bi hejmareke nêzîkî 50-76 milyon kesan, gelê herî mezin ê cîhanê ye ku dewleta xwe ya serbixwe nîne. Ew bi giranî li "Kurdistanê" herêmek ku li Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyê hatiye dabeşkirin de dijîn. Tevî ku xwediyê ziman, çand û dîrokeke dewlemend in, û di dîrokê de gelek caran ji bo serxwebûnê têkoşîneke dijwar dane, heya niha nekarîne dewleteke yekgirtî ava bikin. Di Iraqê de Herêma Kurdistanê xwedî statûyeke otonom e, lê ev yek ji bo tevahiya gelê Kurd çareseriyek nîne.

2. Sîx:

Sîx, ku bi piranî li Pencabê, herêmek li ser sînorê Hindistan û Pakistanê dijîn, xwediyê olek (Sîxîzm) û nasnameyek çandî ya cihê ne. Hejmara wan li cîhanê zêdetirî 25 milyon e. Tevî ku di sedsala XVIII de di bin serweriya Rancît Sîng de împaratoriyek wan hebûye, ew piştre ji hêla Brîtanî ve hate hilweşandin. Îro, Sîx li Hindistan û li deverên din ên cîhanê, wekî Brîtanya û Kanada, belav bûne û ji bo bidestxistina statûyeke xweser an dewletek serbixwe têkoşînê dikin.

3. Cîgan (Romî):

Cîgan, ku wekî Romî jî têne zanîn, gelekî koçer in ku li seranserê cîhanê belav bûne, bi taybetî li Ewropa. Koka wan ji Hindistanê ye û xwediyê zimanek (Romanî) û çandeke taybet in. Jiyana wan a koçer û nebûna axa wan a taybet, wan bê dewlet hiştiye. Gelek Cîgan li seranserê Ewropayê bi cih bûne û xwediyê welatîtiya wan dewletan in, lê nasnameya wan a taybet û hin caran cudakarî, pirsgirêkên wan ên sereke ne.

4. Katalan:

Katalan, ku li herêma Katalonyayê ya li bakurê rojhilatê Îspanyayê dijîn, xwediyê ziman (Katalanî) û çandeke cihê ne. Nêzîkî 8 milyon Katalan hene û ew xwedî hestek xurt a nasnameya neteweyî ne. Tevî ku Katalonya herêmek otonom e di nav Îspanyayê de, gelek ji wan daxwaza serxwebûnê dikin û di salên dawî de gelek caran hewldanên referandûmê kirine, ku ev yek bûye sedema tengezariyên siyasî bi hikûmeta navendî ya Îspanyayê re.

5. Ûygur:

Ûygur, gelekî Tirkî ne ku bi piranî li Herêma Otonom a Sîncîan-Ûygur a Çînê dijîn, ku ew wekî Tirkistana Rojhilat bi nav dikin. Ew bi giranî Misilman in û ziman û çanda wan ji ya Çîniyên Han (ku piraniya Çînê ne) cuda ye. Di dîrokê de gelek caran dewletên xwe yên kurt-mayînde ava kirine. Îro, ew di bin zextên tund ên hukûmeta Çînê de ne, ku ji hêla gelek rêxistinên navneteweyî ve wekî binpêkirina mafên mirovan û tepisandina çandî têne dîtin.

Bandorên Bêdewletiyê:

Bêdewletî bandorên giran li ser gelan dike:

Pevçûn û Kêmasiya Ewlehiyê: Nebûna dewleteke xwe dikare gelan bike hedefa hêzên din, û wan di rewşeke bêewlehî û bêîstîkrar de bihêle.

Tepisandina Çandî û Asîmîlasyonê: Hukûmetên dewletên ku ew tê de dijîn, gelek caran hewl didin ku ziman û çanda wan tepisînin an jî wan asîmîle bikin.

Kêmasiya Nûnertiyê: Bêyî dewleteke serbixwe, ev gel di qada navneteweyî de xwedî dengekî têr nînin û berjewendiyên wan kêm têne parastin.

Pevçûnên Navxweyî: Zextên ji derve dikarin bibin sedema perçebûna navxweyî di navbera komên siyasî yên cuda de.

Pirsgirêkên Aborî û Civakî: Nebûna kontrola li ser çavkaniyên xwe û polîtîkayên aborî dikare bibe sedema xizanî û kêmasiya pêşveçûnê.

Paşeroj:

Paşeroja gelên bê dewlet di destê têkoşînên wan ên siyasî, dîplomatîk û, mixabin, carinan jî leşkerî de ye. Zextên navneteweyî, piştgiriya ji bo mafên mirovan û nasnameya çandî, û di heman demê de yekîtiya navxweyî ya gelan, dikarin di bidestxistina mafên wan de roleke girîng bilîzin. Lê belê, avakirina dewleteke serbixwe di cîhana îroyîn de karekî gelekî dijwar û bi astengî ye.