Îsmaîl Beşikçî di Bin Ronahiyê de

Diyarbekir: Di çarçoveya Pêşangeha Pirtûkan a 9emîn a Diyarbekirê de ku di navbera 18 û 26ê Cotmeha 2025an de tê lidarxistin, paneleke taybet li ser civaknas û rewşenbîrê Tirk ê navdar û dostê Kurdan, Profesor Îsmaîl Beşikçî, hat lidarxistin. Di vê panelê de, ku ji aliyê Weqfa Îsmaîl Beşikçî ve hat organîzekirin, Îbrahîm Gürbüz, rêvebirê weqfê û nivîskarê pirtûka nû "Sarı Hoca ile Devr-i Alem" (Bi Mamosteyê Zer re Gera Cîhanê), jiyana Beşikçî ya bêhempa û têkoşîna wî ya ji bo Kurd û Kurdistanê bi hûrgilî vegot.

Jiyaneke Terxankirî ji bo Rastiyê

Îbrahîm Gürbüz diyar kir ku Îsmaîl Beşikçî kesayetiyek pir naskirî ye ku ji sala 1971an vir ve ji ber nêrîn û lêkolînên xwe yên li ser pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê gelek caran ketiye zîndanê. Gürbüz destnîşan kir ku Beşikçî di navbera salên 1971 û 2002an de, bi tevahî 17-18 salan di girtîgehê de maye, ku ev jî bi giştî nêzîkî 29 salan ji temenê wî yê ciwan û zana girtiye. Ev heyam, ku bi zordarî û îzolasyonê derbas bûye, bandoreke kûr li ser Beşikçî hiştiye.

Piştî bûyerên sala 1999an û derketina wî ji zîndanê, Beşikçî ji ber rewşa siyasî û civakî ya wê demê aciz bûye û ji bo demekê xwe ji jiyana cemaweriyê vekêşandiye. Ev demeke bêdengiyê nêzî 4-5 salan dom kiriye. Lê belê, di sala 2005an de, hevalên wî yên dilsoz, bi taybetî jî Îbrahîm Gürbüz bixwe, bi hewldanên bêwestan ew "vejandine" û dîsa anîne qada xebatê. Wek encama van hewldanan, di sala 2012-2013an de Weqfa Îsmaîl Beşikçî hat damezrandin, ku ev gavekî girîng bû ji bo domandina mîrasa wî ya rewşenbîrî.

Rêwîtî û Berhemên Nû ji Bo Cîhanê

Piştî damezrandina weqfê, bi taybetî ji sala 2013an pê ve, Beşikçî careke din dest bi rêwîtiyên xwe yên berfireh kiriye. Van rêwîtiyan ew birine welatên dûr û nêz, wekî Awistralya, Rûsya, welatên Ewropayê, Amerîka û bêguman, her çar parçeyên Kurdistanê. Îbrahîm Gürbüz, ku van rêwîtiyan bi baldarî belge kiriye, li ser bingeha wan pirtûka xwe ya nû "Sarı Hoca ile Devr-i Alem" nivîsandiye. Ev pirtûk, ji bilî ku bîranînên rêwîtiyên Beşikçî vedihewîne, her wiha têkoşîna wî ya rewşenbîrî û civakî jî ronî dike.

Felsefeya Îsmaîl Beşikçî: Li Ser Nasname û Dîroka Kurdan

Gürbüz di panelê de tekez kir ku felsefeya Beşikçî ya bingehîn li ser "netewperweriya li ser axê" (toprak temelli milliyetçilik) ava bûye. Beşikçî her tim bang li Kurdan kiriye ku divê ew ne bibin Tirk, ne Ereb û ne jî Fars, divê her dem û di her şertî de Kurd bimînin. Ev nêrîn, bingeha têkoşîna wî ya li dijî polîtîkayên mêtingehî (kolonyalîzm) û asîmîlasyonê ye ku ji aliyê dewletên dagirker ve hatine meşandin.

Wî rexne li polîtîkayên navendparêz ên dewletên Osmanî, Kemalist û Be'esî girt ku bi awayekî sîstematîk hewl dane pêşî li pêşketina rewşenbîriya Kurdî bigirin. Mînakên van polîtîkayan sirgûnkirina mîr û rewşenbîrên Kurd bo herêmên rojavayî, qedexekirina zimanê Kurdî û tepeserkirina her cure hewldana pêşketina çandî û zanistî ya Kurdî ye. Beşikçî her di zîndanên Amedê yên salên 1970yî de jî bi israr bang li Kurdan kiriye ku divê ew di navbera xwe de bi Kurdî biaxivin.

Gürbüz anî ziman ku Beşikçî ji ber dabeşbûna Kurdistanê ya ji aliyê dewletên Ewropî ve, xelatên navneteweyî yên ji wan dewletan red kiriye. Di destpêkê de, Beşikçî nedixwest ku serdana Başûrê Kurdistanê bike, ji ber ku wî digot "Kurd li wir jî zimanê xwe û yekîtiya xwe ji bîr dikin". Lê belê, bi hewldanên domdar ên hevalên wî, Beşikçî fikra xwe guherandiye û ji sala 2013an vir ve, gelek caran serdana Başûr kiriye.

Hevkariya bi Lîderên Kurd re û Pêşketinên Akademîk

Di van rêwîtiyan de, Beşikçî bi lîderên Kurd ên girîng re hevdîtin pêk aniye, di nav de Mesûd Barzanî (3 caran), Celal Talebanî (1 car) û Salih Muslim (1 car). Van hevdîtinan ne tenê ji bo Beşikçî, lê ji bo gelê Kurd bi giştî jî girîng bûne, ji ber ku wan platformek ji bo diyalog û hevkariyê ava kiriye.

Weqfa Îsmaîl Beşikçî di warê akademîk û weşanê de jî destkeftiyên mezin bi dest xistiye:

Werger: 8 pirtûkên Beşikçî bo zimanê Erebî û 8 pirtûk jî bo Kurdî zaravayê Soranî hatine wergerandin. Ev yek rê li ber belavbûna ramanên wî li cîhana Erebî û li Başûrê Kurdistanê vekiriye.

Perwerde: Xebatên Beşikçî niha di mufredata polên 10an ên dibistanên Başûrê Kurdistanê de cih digirin, ku ev yek nîşaneya bandora wî ya kûr e li ser nifşên nû.

Akademî: Ji bo damezrandina Akademiya Kurdolojiyê ya Îsmaîl Beşikçî li Hewlêrê, erd hatiye wergirtin. Ev akademî dê bibe navendek girîng ji bo lêkolînên Kurdî, derxistina dîplomayên zanistî û avakirina bingeheke zanistî ya ji bo Kurdan.

Konferans û Panêl: Weqf bi rêkûpêk konferans û panelan li dar dixe ku tê de rewşenbîr û akademîsyenên ji her çar parçeyên Kurdistanê û cîhanê beşdar dibin. Mijarên van xebatan dîrok, civaknasî, antropolojî, huner û wêje ne. Ev civîn ji bo avakirina hişmendiya neteweyî, zanîna dîrokê û pêşxistina nasnameya Kurdî girîng in.

Rola Rewşenbîrî di Avakirina Yekîtiyê de

Gürbüz bang li rewşenbîrên Kurd kir ku divê ew dîroka xwe bi çavên xwe binivîsin, ne bi çavên dewletên dagirker. Wî anî ziman ku Kurd di dîrokê de ji ber polîtîkayên sirgûnkirin û ji hev veqetandinê rastî "parçebûnek stûnî" (omurgasal parçalanma) hatine. Ev yek bûye sedem ku rewşenbîrîya Kurdî nikaribe bi awayekî organîk pêş bikeve.

Beşikçî timî tekez kiriye ku divê Kurd ne yekîtîya dewletên dagirker (Tirkiye, Îran, Sûriye) biparêzin, lê divê yekîtiya Kurdistanê ava bikin. Armanc ew e ku Kurdên perçebûyî bi rêya xebatên hevpar, danûstandina ramanan û parvekirina belgeyan, hişmendiya neteweyî xurt bikin û bigihîjin yekîtiyê.

Di encamnameya panelê de, Îbrahîm Gürbüz got ku Îsmaîl Beşikçî ji bo wan "mamosteyê wan ê rûmetdar" û "Sokratê serdema me" ye, ku bi têkoşîna xwe, ew bûye "Ahmedê Xanî yê serdema me". Gürbüz anî ziman ku armanca wan ew e ku ramanên Beşikçî li her çar parçeyên Kurdistanê û li seranserê cîhanê belav bikin, ji ber ku ev ne xewnek e, lê rastiyek e ku dê bê bi dest xistin.