Wateya Xal, Deq, Tattoo ya Kurdî

Xal, ku wekî Deq (Tattoo) jî tê nasîn, şêweyekî kevneşopî yê deqê ye ku taybet bi gelê Kurd e û xwedî girîngiyeke çandî û dîrokî ya kûr e. Bi sedsalan, deqên Kurdî bûne semboleke bihêz a nasname, parastin, xweşikî, rindî, bedewî û ruhanîyetê.

Kevneşopiya Deqên Kurdî

Di dîrokê de, deqên Kurdî (Xal/Deq/Tattoo) piranî ji aliyê jinên Kurd ve dihatin kutandin, her çend mêran jî ev kevneşopî didomandin. Jinan pir caran deq li rû, dest, çene û lingên xwe dikutan, lê mêran bi gelemperî deq tenê li dest, mil an sînga xwe dikutan. Nexşên deqan bi gelemperî wateyên eşîrî, ruhanî û parastinê hildigirtin ku ji nifşekî derbasî nifşekî din dibûn.

Lê belê, bi zêdebûna bandora Îslamê re, kutandina deqê kêm bû. Gelek civakan li şûna deqên mayînde, hineyê bikar dianîn, ku alternatîveke demkî û ji aliyê olî ve pejirandî bû. Tevî vê kêmbûnê, di salên dawî de tevgerên vejandinê derketine holê ku armanca wan parastina kevneşopiyên deqê yên Kurdî ye ku wekî piştrastkirina nasname û mîrasa Kurdî ye.

Kurdên Êzidî û Deq

Di nav Kurdên Êzidî de, kevneşopiya deqan xwedî girîngiyeke çandî ya hê bihêztir e. Ji bo jinên Êzidî, dihat bawerkirin ku deq parastin, berdarî û bereketên ruhanî tînin, lewma ew hem di warê çandî û hem jî di warê olî de bingehîn bûn.

Têbîniyên Dîrokî

Girîngiya deqên Kurdî zêdetirî sedsalekê ye ku tê tomarkirin:

Di sala 1895an de, arkeologê Fransî Jacques de Morgan dît ku deqkutandin di nav jinên Kurd de pir berbelav e û destnîşan kir ku jinên pîr pir caran deq li seranserê laşê xwe dikutan.

Di salên 1950î de, antropologê Amerîkî Henry Field di gerên xwe yên li Kurdistan û Kirmanşanê (Rojhilatê Kurdistanê) de heman dîtinan piştrast kir û tomar kir ku mêrên Kurd bi gelemperî deq li destên xwe dikutan lê kêm caran li rûyê xwe.

Ev vegotinên dîrokî nîşan didin ku berî ku modernîzasyon û qedexeyên olî bibin sedema kêmbûna wan, kevneşopiyên deqê çiqas kûr di jiyana Kurdan de bi cih bûbûn.

Vejandina Nûjen a Xalê

Îro, gelek Kurd – bi taybetî nifşên ciwan, hunermend û çalakvanên çandî – ji bo vejandina pratîka Xal / Deqê dixebitin. Bi hembêzkirina nexşên deqê yên kevneşopî, ew beşek ji mîrasa çanda Kurdî ya ku hema hema winda bûbû, ji nû ve bi dest dixin. Di medyaya civakî, pêşangehên hunerî û hwd... girîngiyeke zêdetir pê tê dayîn.

Jineke ciwan a Kurd bi deqa Kurdî

Pratîka deqê, ku ji Îslamê kevntir e, bi kûrahî di nav kevneşopî û adetên herêmî de bi cih bûye. Li gorî cihê wan, deq xwedî wateyên cihê ne, di nav de xemla estetîk, parastina ruhanî û naskirina bi eşîreke taybet re. Di rewşa jinan de, deq bi gelemperî li ser rû, stû, ling û destên wan têne dîtin. Ew carinan her çend bi rêjeyek kêmtir be jî, li ser sîng û li nêzîkî organên zayendî jî têne dîtin.

Ev kevneşopiyên deqê dewlemendiya pirrengiya çandî û îfadeyên takekesî yên di nav civakên cuda de nîşan didin.

Wate û Amadekirina Deqa Kurdî

Deq an Xalên Kurdî ne tenê hunereke xemilandî ne – ew di nav kevneşopiyên Kurdî de xwedî wateyên kûr ên ruhanî, çandî û civakî ne. Bi sedsalan, deqên li ser rû û laşê jinên Kurd wekî sembolên parastin, bedewî û berdarî xizmet kirine, û di heman demê de wekî nîşaneke nasnameya eşîrî û çandî jî tevdigerin.

Wateya Deqan

Bi taybetî dihat bawerkirin ku deqên rûyê xwedî hêzên parastin û başkirinê ne. Di nav jinên Kurd de, wan van wateyên sembolîk hildigirtin:

Dûrkirina ruhên xerab – Deq wekî mertalek li hember "çavê xerab" (çavînî) û enerjiyên neyînî tevdigeriyan.

Pêşxistina tenduristiya baş – Dihat fikirîn ku nexşe hevsengiya ruhanî û başbûna laşî tînin.

Zêdekirina berdarî – Nimûneyên taybet ên li ser çene, dest an beşa jêrîn a laş bi berdarî û dayikbûnê ve girêdayî bûn.

Serbilindiya eşîrî û çandî – Deq pir caran nasnameya eşîr, herêm an malbata kesê temsîl dikirin.

Lê belê, adetên kevneşopî her weha sînordarî datanîn ser kê dikare deq bikute. Li gorî qaîdeyên çandî:

Jinên ku hevberdan jiyane (berdayî)

Jinên ku zarokên wan mirî ji dayik bûne

Di civakê de mafdar ne bûn ku deq bikutan. Ev bawerî têkiliya sembolîzma ruhanî û kodên civakî yên di civaka Kurdî de jî nîşan didin.

Amadekirin û Pêvajoya Deqê

Pratîka deqê ya Kurdî hem rîtuelî û hem jî hunerî bû. Deqkerên jêhatî (pir caran jinên pîr) rêbazên kevneşopî dişopandin ji bo neqişandina nexşeyan:

Xêzkirina Nexşeyê

Bi derziyek an amûrek tûj, deqker bi baldarî sembola xwestî rasterast li ser çerm xêz dikir.

Sembolên hevpar xal, xaç, stêrk, roj, heyv û nimûneyên eşîrî bûn.

Amadekirina Şînikê (Murekebê)

Şînik ji materyalên xwezayî dihat çêkirin.

Reçeteyek hevpar şîr (pir caran şîrê dayikê) bû ku bi dû an xweliyê re dihat tevlihevkirin da ku pîgmenteke tarî ya mayînde were çêkirin.

Dihat bawerkirin ku şîrê dayikê hêza başkirinê û hêza ruhanî dide deqê.

Kutandin

Deqker bi derziyê çerm qul dikir û şînikê di nav nexşeyê de bi cih dikir heta ku nimûne mayînde dibû.

Pêvajo bi êş bû lê pir dihat rêzgirtin, ji ber ku deq xwedî girîngiyeke çandî ya hetahetayî bû.

Sê nîşanên herî berbelav ên di deqên Kurdî de tên bikaranîn.

Sembolên Kevin û Wateyên Wan

Deqên Kurdî ji sembolên cihêreng pêk tên, ku her yek xwedî wateyeke xwe ya bihêz e. Hin ji yên herî berbelav ev in:

Roj – Sembola jiyan, enerjî û hêza herheyî.

Heyv – Jinbûn, çerx û nepeniyê temsîl dike.

Stêrk – Di jiyanê de bext û rêberiyê tînin.

Xaç – Tilsimeke parastinê ye, pir caran bi baweriyên kevnar ên Mezopotamyayê ve girêdayî ye.

Dil – Evîn, jîndarî û girêdanên kûr ên hestyariyê temsîl dike.

Çûk – Jiyan, azadî û giyanê mirovî nîşan didin.

Riwek û Kulîlk – Berdarî, berhemdarî û hêza xwezayê nîşan didin.

Sembola V – Wekî nîşaneke eşîrî dihat bikaranîn, û mezinahiya wê mezinahiya koma malbatê nîşan dida.

Van nexşeyan xemlên bêserûber nebûn; ew rojnivîskên kesane bûn, ku serpêhatiyên jiyanê, rola civakî û hêviyên her jinek an mêrekî tomar dikirin.

Zayend û Cih

Bi kevneşopî, jinên Kurd deq li rû, dest, çene û lingên xwe dikutan. Her nîşanek bedewî, berdarî û parastina ruhanî dida xuyakirin. Ji bo mêrên Kurd, deq pir caran li ser dest, ling, stû, sîng û carinan jî li ser rû dihatin kutandin. Li hin deveran, deqên demkî jî populer bûn, ku heman nirxa sembolîk bêyî mayîndebûnê hildigirtin.

Baweriyên Ruhanî û Bijîjkî

Deqên Kurdî her weha bi pratîkên başkirinê û hêzên parastinê ve girêdayî bûn. Dihat bawerkirin ku nexşe xerabiyê dûr dixin, pêşî li nexweşiyan digirin û bextewariyê ji malbatan re tînin. Tewra dihat fikirîn ku hin nimûne xwedî taybetmendiyên dermanî ne û wekî derman ji bo êş an nexweşiyê dihatin bikaranîn.

Nasnameya Eşîrî û Aîdiyeta Civakî

Bi sedsalan, mimkun bû ku eşîr an herêma Kurdekî ji deqên wî were nasîn. Her eşîr xwedî nimûneyên cihêreng bû, ku wekî şopa tiliya çandî ya aîdiyetê tevdigeriyan. Ji bilî estetîkê, deqan cewhera ruhanî, civakî û komunal a jiyana Kurdî îfade dikir.

Belavbûna Cografî ya Kevneşopiyên Deqê yên Kurdî

Pratîka deqê li seranserê herêmên Kurdî berbelav bû, bi taybetî li:

Amed (Diyarbekir)

Şingal (Sincar)

Qamişlo

Efrîn

Riha (Urfa)

Sêrt

Mêrdîn

Ev dever demekê kelehên kevneşopiya deqê bûn, her çend ew hêdî hêdî ji ber zextên olî, civakî û çandî kêm bûye.

Kevneşopiyek ku Winda Dibe Lê Dîsa Vedije

Îro, kevneşopiya deqên Kurdî li gelek herêman hema hema winda bûye, li şûna wê hine tê bikaranîn an jî bi tevahî hatiye terikandin. Lê belê, tevgereke vejandina çandî ya mezin dibe hewl dide ku Deqê wekî îfadeya nasname û berxwedana Kurdî ya li hember asîmîlasyonê biparêze û ji nû ve bi dest bixe. Ji bo gelekan, hilgirtina van sembolên kevnar rêyek e ku bi mîrasa xwe re têkiliyê deynin, rêzê li bav û kalên xwe bigirin û hesta aîdiyetê û xwebûnê ragihînin.

Haval Qasim Stuni