Koka Dîrokî ya Silavên Kurdî – Peyveke Çandî ya Hezar Salî

Lêkolînerekî Kurd, Şamîl Teymurov, di 30'ê Cotmeha 2025an de, li ser koka dîrokî ya silavên sereke yên di zimanê Kurdî de lêkolîneke balkêş parve kir. Teymurov, bi vekolîna xwe ya kûr li zimanên Îranî yên kevn, Avestayî û çanda Zerdeştî, ronahî da ser wate û girîngiya bêjeyên "Beyanî Baş", "Roj Baş", "Êvar Baş" û "Şev Baş". Ev lêkolîn, ne tenê koka zimanî, lê di heman demê de koda çandî û hevbeşiya gelê Kurd di nav dîrokê de jî eşkere dike.

1. Beyanî Baş – Silava Ronahiya Sibehê

Teymurov destnîşan kir ku peyva "Beyanî" ji kokê "bāyana / bāyān" ya zimanên Îranî yên kevn tê, ku wateya wê "sibeh, demê ronahiyê, vekirina rojê" ye. Di zimanê Avestayî de jî "bayānəm" tê wateya "ronahiya sibehê". Li gorî Teymurov, di çand û zimanê Kurdî de ev peyv bi hezaran salan hatiye bikaranîn û wekî nîşana pîroziya sibehê, ku "jiyana nû" sembolîze dike, tê dîtin. Di baweriya Zerdeştî de, ronahiya sibehê bi Ahura Mazda re tê girêdan.

2. Roj Baş – Daxwaza Roja Xweş û Ronahî

Derbarê "Roj Baş" de, Teymurov diyar kir ku peyva "Roj" di hemû zaravayên Kurdî de wateya "roj, ronahî, tav" dide. Ev bêje ji kokê Proto-Îranî "raucah" (ronahî, tazî) tê, ku di Sanskrîtî de bûye "raucas" û di Kurdî de jî wekî "roj" hatiye parastin. Di duayên Zerdeştî de, "raocah" wekî "ronahiya pîroz" tê binavkirin. Ji ber vê yekê, "Roj baş" tê wateya "roja te xweş be, ronahî bi te re be", ku daxwazeke kûr û pîroz e.

3. Êvar Baş – Demeke Aram û Xelasî

Peyva "Êvar" jî, li gorî lêkolîner, ji kokê Îranî ya kevn "āvar" tê, ku wateya wê "demê têravabûna tavê" ye. Ji bo Kurdên kevnar, êvar demeke aramî û xelasî bû. Di çend metnên kevn de jî, Teymurov got, "êvarê xweş" wekî daxwaza "êvarê bi aramî" hatiye bikaranîn.

4. Şev Baş – Dua û Parastin di Tariya Şevê de

"Şev" ji zimanên Medî û Avestayî "xšapā" (şev, şeva tarî) tê. Teymurov anî ziman ku di çanda Kurdî de şev ne tenê dema xew û aramî ye, lê di heman demê de demeke dua û parastinê ye. Ji ber vê yekê, "Şev baş" ne tenê silavek e, lê bêtir duayek parastinê ye – tê wateya "şeva te bi aramî derbas bibe, tarî bila te neêşîne."

Koda Çandî ya Yekgirtî

Şamîl Teymurov tekez kir ku ev çar peyv di hemû zaravayên Kurdî de bi heman awayî hatine parastin. Ev yek nîşan dide ku zimanê Kurdî di tevahiya dîrokê de koda xwe ya çandî û yekîtiya xwe qet winda nekiriye. Ev lêkolîn careke din girîngiya parastin û kûrkirina ziman û çanda Kurdî destnîşan dike.

Ev e jî naveroka nivîsa nivîskar Şamîl Teymurov:

Koka Dîroka Silavên di Zimanê Kurdî de.

Beyanî Baş- Guten Morgen- Günaydın

Peyva “Beyanî” ji zimanên Îranî yên kevn ve tê, ji kokê bāyana / bāyān re tê, ku wateya “sibeh, demê ronahiyê, vekirina rojê” ye.

Di zimanê Avestayê de jî “bayānəm” wateya “ronahiya sibehê” dide.

Di ziman û çandê Kurdî de, ev peyv bi hezarên salan heye, û tê pêk anîn wekî nîşana pîrozîya sibehê, ku “jiyana nû” tê sembol kirin.

Di rêz û baweriya Zerdûştî de, rojê sibehê bi ronahiya Ahura Mazda re tê hevnasîn kirin.

Roj Baş—Guten Tag-- İyi Günler

Peyva “Roj” di hemû lehçeyên Kurdî de wateya “roj, ronahî, tav” dide.

Ji kokê Proto-Îranî raucah (ronahî, tazî) → Sanskritî raucas → Kurdî roj.

Di duayên Zerdûştî de raocah wekî “ronahiya pîroz” tê gotin; ji ber vê yekê, “Roj baş” wateya “rojê te xweş be, ronahî bi te re be” dide.

Êvar Baş—Guten Abend- İyi Akşamlar

Peyva “Êvar” ji kokê kevnî ya Îranî āvar tê, ku wateya “demê têrawa bûnê tavê” ye.

Ji bo Kurdên kevn, êvar demeke aram û xelasiyê bû.

Di çend metinên kevn de jî tê gotin “êvarê xweş” (êvarê bi aramî).

Şev Baş— Gute Nacht-- İyi Geceler

Peyva “Şev” ji zimanên Medî û Avestayê xšapā (şev, şevê tarî) tê.

Di çandê Kurdî de, şev ne tenê demê xew û aramê ye, lê jî demeke duayê û parastinê ye.

Ji ber vê yekê, “Şev baş” ne tenê gotinek silavkirinê ye, lê jî duayek parastinê ye — wateya “şevê te bi aramî derbas bibe, tarî bila te neêşîne.”

Ev çar peyv di hemû zaravayên Kurdî de bi heman şêweyê hatiye parastin, ku nîşan dide ku zimanê Kurdî di meha tarîxê de koda çandî û hevbeşiya xwe qet winda nekirî ye.

Beyanî Baş—Günaydın—Guten Morgen

Roj Baş — İyi günler — Guten Tag

Êvar Baş — İyi akşamlar — Guten Abend

Şev Baş — İyi geceler — Gute Nacht

Şamîl Teymurov

30'ê Cotmehê 2025