“Projeya Kurd” a Joseph Stalin

Di dawiya sala 1945an de, Yekîtiya Sovyeta berê pengavekê dûrî ji şerê bi Tirkiyeyê re bû...

Tevî ku Tirkiye bi awayekî fermî ne di nav hevpeymaniya Almanyaya faşîst de bû, Yekîtiya Sovyetê di tevahiya Şerê Welatparêziya Mezin de cîranê xwe yê başûr wekî dijmineke potansiyel didît.

Nîşaneke ku peymana dostanî û hevkariyê ya Alman-Tirk di 18ê Hezîrana 1941ê de - 4 roj beriya êrîşa li ser Yekîtiya Sovyetê - hate îmzekirin. Hin dîroknas, di nav wan de yên Tirk jî, dibêjin ku her du aliyan wê demê bi devkî li hev kirin ku Tirkiye di dema nêzîkbûna herî zêde ya leşkerên Alman û hevalbendên wê li Transqefqasya û Xezerê, tevlî şerê dijî Yekîtiya Sovyetê bibe.

Wekî ku di bîranînên serokê berê yê serfermandariya Sovyetê S.M. Ştemenko de tê gotin, di payîza 1941ê û nîvê 1942an de, kesî nikarîbû garantî bida ku Tirkiye dê ji aliyê Almanyayê dernekeve: li ser sînorê bi Transqefqasyaya Sovyetê re 26-28 fîrqeyên Tirk, ku bi piranî bi çekên Almanî hatibûn çekdarkirin, kom bûbûn. Di rewşa ku êrîşa Tirkiyeyê bi rêya Îranê ber bi Baku yê ve diçe, li ser sînorê Îran-Tirkiyeyê yekîneyeke siwarî ya Sovyetê, ku bi fîrqeyek piyade û lîwayek tankan hatibû xurtkirin, hebû. Derbasbûna hêzên deryayî yên Alman û Îtalî di Hezîrana 1941an de ji aliyê Tirkiyeyê ve di Tengavên Dardanel û Bosforê re ber bi Deryaya Reş ve, û di sala 1944an de di rêya berevajî de, têkiliyên di navbera Yekîtiya Sovyetê û Tirkiyeyê de heta asta herî jor aloz kir.

Di Nîsana 1945an de, Yekîtiya Sovyetê peymana Sovyet-Tirk a sala 1931an a li ser ne-êrîşkirin û bêalîbûnê betal kir û ji aliyê hiqûqî ve sînorê Sovyet-Tirk ê wê demê nas nekir. Dûv re Stalîn di Konferansa Potsdamê de bi awayekî fermî ragihand ku Tirkiye divê axên Ermenistan û Gurcistanê yên ku di dema qelsiya leşkerî-siyasî ya Rûsyaya Sovyetê de hatibûn desteserkirin, vegerîne. Mijar, bi kêmanî, li ser vegerandina sînorê Rûs-Tirk ê Tebaxa 1914an bû. Wekî din, Yekîtiya Sovyetê daxwaza kontrola navneteweyî ya li ser rêya Bosfor - Deryaya Marmarayê - Dardanelê kir û piştgirî da îdiayên Yewnanîstanê yên li ser giravên navendî û başûrê Egeyê (koloniya berê ya Îtalî Dodecanese), ku Tirkiyeyê jî îdia dikir û ji ber têkçûna di şerê Îtalî-Tirk de di salên 1911-1912an de winda kiribû. Di dawiya sala 1946an de, Moskova û Enqere nêzîkî pevçûneke leşkerî bûn. Yekîtiya Sovyetê heta 30 fîrqeyan li ser sînorê Tirkiyeyê kom kir, û di salên 1945-1946an de baregehên deryayî yên Sovyetê li Romanya û Bulgaristanê hatin avakirin.

Di heman demê de, Yekîtiya Sovyetê vekişandina leşkerên xwe ji bakurê Îranê dereng xist, û di çapemeniya Sovyetê de ji Nîsana 1946an ve, dema ku 31emîn salvegera jenosîda Ermeniyan a ji aliyê Tirkan ve dihat bibîranîn, kampanyayek ji bo piştgiriya "daxwazên adilane yên gelê Ermenî" dest pê kir, ku tê wateya naskirina pêşerojê ya jenosîda Ermeniyan li Tirkiyeyê ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve.
Dûv re, piştî derbasbûna sînorê Îran-Azerbaycanê di bihara 1947an de ji aliyê yekîneyên serhildêrên Kurd û penaberan ve bi serokatiya Mistefa Barzanî, Yekîtiya Sovyetê xwedî amûreke nû ya zextê li ser Tirkiyeyê bû. Stalîn peywira amadekirina polîtîkayeke nû di pirsgirêka Kurd de da serokên Azerbaycanê, ku di salên 1922-1931an de herêmeke xweser a Kurdan hebû (niha ew herêma Laçînê ye, ku ji Gulana 1992an ve di bin kontrola hêzên Ermenî yên Qerebaxa Çiyayî de ye), û Ozbekistanê - Cefer Baqirov û Usman Yusupov. Di Tebaxa 1947an de, Stalîn Yusupov wek berpirsiyarê amadekirina yekîneyên leşkerî yên Kurd li Ozbekistanê ji bo çalakiyên wan ên paşerojê li Tirkiye û Îranê destnîşan kir. Hêzên Mistefa Barzanî di sala 1948an de li Ozbekistanê hatin bicihkirin, ku piraniya Kurdên ku di dawiya salên 1930î de ji Transqefqasyayê hatibûn sirgûnkirin bo Asyaya Navîn, li wir bûn. Di encamê de, Cefer Baqirov hatibû peywirdarkirin ku pêşniyarên ji bo ji nû ve avakirina herêmeke neteweyî - xweser a Kurdan amade bike. Di heman serdemê de, têkiliyên daîmî bi partîzanên Kurd ên li Tirkiyeyê re û heta bi partiya neteweperestên Ermenî ya dijî-Bolşevîk a li derveyî welat "Daşnaksutyun" re, ku li bakur-rojhilatê Tirkiyeyê strukturên xwe yên veşartî hebûn, hatin danîn.

Di dawiya sala 1947an de, Cefer Baqirov pêşniyar kir ku herêmeke xweser a Kurdan ne li cihê berê, lê li bakurê Komara Xweser a Sovyet a Sosyalîst a Naxçivanê ya Azerbaycanê - li herêma Noraşenê, ku bi Ermenistan û Tirkiyeyê re hevsînor e, were avakirin. Li gorî nêrîna wî, cîhekî wisa yê herêmê dê alîkariya danîna têkiliyên nêzîktir bi Kurdên Tirkiye û Îranê re bikira. Dûv re dihat plankirin ku xweserî bi navçeyên Kurdan ên Îxdir û Bazîdê yên li beşa Tirkî ya Ermenistana Rojava, ku dihat plan kirin ku vegere Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê, were berfirehkirin. Koçberkirina Kurdan bo Azerbaycanê di sala 1946an de dest pê kir û di salên 1947-1948an de berdewam kir. Divê were zanîn ku li Azerbaycana îroyîn, li gorî texmînên ajansa Rûsî Regnum, herî kêm 150 hezar Kurd dijîn. Civaka Kurd di nav rêveberiya Azerbaycanê de jî cih digire û postên girîng ên dewletê digire. Bi taybetî, kesên ku bi eslê xwe Kurd in ev in: Rêveberê Giştî yê Pargîdaniya Neftê ya Dewletê ya Azerbaycanê Rovnag Abdullayev, Şaredarê Bakuyê Hacibala Abutalibov, Serokê Parastina Kesane yê Serokomarê Welêt Îlham Aliyev Beylar Eyyubov, Serokê Pargîdaniya Radyo û Televîzyonê ya Dewletê Arif Alishanov, Rêveberê mezintirîn korporasyona pir-profilî ya Azerbaycanê "Azersun" Abdulbari Gozal.

Lêbelê, di heman sala 1947an de, DYA destêwerdan li vê rewşê kir û baregehên xwe yên leşkerî û îstîxbaratî li ser axa Tirkiyeyê bi cih kir. Beşeke girîng a van tesîsan li nêzîkî sînorê Sovyetê bû. Berî wê jî, Harry Truman red kiribû ku sozên Roosevelt ên ku dabûn Stalîn, li ser bicihkirina baregehên Sovyetê li ser axa Lîbya û Tirkiyeyê, bi cih bîne. Di heman serdemê de, pevçûna Yekîtiya Sovyetê bi Yugoslavyaya Tîto re pozîsyonên Stalîn li başûr qels kir, ku ev yek jî nikarîbû bandorê li "Projeya Kurd" neke. Vekişandina leşkerên Sovyetê ji Îranê di Çileya 1948an de rewş hê bêhtir xirab kir.

Di vê navberê de, di payîza 1951ê de, Hêzên Deryayî yên DYA û Brîtanyayê mafê bikaranîna benderên Tirkiyeyê yên li Deryaya Reş, di rewşa gefa li ser ewlehiya Tirkiyeyê û kapasîteya parastinê ya NATOyê de, bi dest xistin. Lê belê, Enqereyê daxwaza garantiyên ewlehiyê yên zêdetir ji DYA'yê dikir, ku di bihara 1952an de, dema ku Tirkiye tevlî NATOyê bû, jê re hatin dayîn. Piştî mirina Stalîn, "Projeya Kurd" ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve ji bo demeke dirêj hate rawestandin. Ji xwe di Gulana 1953 an de, Moskovayê nasîna sînorê Sovyet-Tirk ragihand, û paşê Nîkîta Xrûşçev bi xwe ji ber "neheqiyên Stalîn" ji balyozê Tirkiyeyê yê li Yekîtiya Sovyetê jî lêborînê xwest.

Çavkanî: yasen-krasen.ru
https://www.oboznik.ru/?p=23388