تەنگژە سیاسیەکانی سوریا وە چارەسەری دەستوری لەبەرژەوەندی کوردانی ڕۆژئاڤا
ڕۆژئاڤا (کوردستانی ڕۆژئاوا) بە گشتی ئاماژەیە بۆ
باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا، کە لە ساڵی 2012ەوە لەلایەن ئەندامانی ئەدمینستراسیۆنی خۆبەڕێوەبەری و هێزەکانی هێزەکانی سووریای دیموکراتی (هەسەدە) و هاوبەشە مەدەنییە فراوانەکانەوە بەڕێوەدەبرێت. ئەم ناوچەیە خاوەنی پێکهاتەیەکی فرەڕەهەندی و فرەئاینییە (کورد، عەرەب، سووریانی)، و وەک نموونەیەکی ئەزموونی و کارگێڕی لە سیستەمی لادەمرکەزی و حوکمرانی هاوبەشدا دەردەکەوێت.
لە ساڵی 2025دا، کۆنفڕانسێکی یەکگرتووی کوردی لە شاری قامیشلۆ ئەنجامدرا، کە لەوەدا پارت و پێکهاتە سیاسییە کوردییەکان کۆبوونەوە بۆ دانانی دید و ڕوانینێکی هاوبەش بۆ قۆناغی دواتریی سووریا، و هەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی لامەرکەزی کە مافەکانی کورد لە چوارچێوەی یەکێتی سووریا پارێزراو بێت.
1. گۆڕانکارییە سەربازی و سیاسییەکان
أ. ڕێکەوتنی ڕاگرتنی ئاگر لەگەڵ دیمەشق و کۆنترۆڵی حکومەتی سووریا
لە 18ی کانوونی دووەمی 2026دا، ڕێکەوتنێک بۆ ڕاگرتنی ئاگر ڕاگەیەنرا لە نێوان حکومەتی سووریا و هێزەکانی سووریای دیموکراتی (هەسەدە)، دوای چەند ڕۆژێک لە تێکچوونی سەربازی توند. بە پێی ئەم ڕێکەوتنە، هێزەکانی هەسەدە لە شوێنە ستراتیژییەکاندا کشایەوە، لەوانە ڕەقە، دەیرەزۆر و بەشێک لە حەلەب، کە ئەمە وەک کۆتایی حوکمرانی خۆبەڕێوەبەرییەکی نیوەسەربەخۆ لە دوای زیاتر لە دە ساڵ بوونی دیاریکرا.
ئەم ڕێکەوتنە پێشبینی دەکرد کە هێزەکانی هەسەدە تێکەڵی هێزە فەرمییەکانی حکومەتی سووریا بکرێن، هەروەها گواستنەوەی دەرگاکانی سنووری و کێڵگەکانی نەوت و گاز بۆ دەسەڵاتی دەماشقی، کە ئەمە گۆڕانکارییەکی ستراتیژیی گەورەیە لە کۆنترۆڵی سەرچاوەکان و سەروەری سیاسی.
ب. کشانەوەی هەسەدە لە زیندان و ناوەندەکانی داعش کە لەژێردەستیدابون بەهۆی گەمارۆی سەربازی ڕژێمی ئەحمەد شەرع، لەماوەی ڕابردودا هێزەکانی هەسەدە ژمارەیەکی لە زیندان و کەمپەکان کە بۆ گرتنی ئەندامانی ڕێکخراوی داعش بەڕێوەدەبردران، کشانەوە، وەک کەمپی هۆڵ و زیندانی عەفڕەت، ئەمەش بووە هۆی دروستبوونی نیگەرانی نێودەوڵەتی لە دەربازبوونی زیندانییەکان و چالاکبوونەوەی دووبارەی ئەم ڕێکخراوە.
ج. کەمبوونەوەی پشتگیری ئەمریکی و ڕۆژئاوا
دوای ئەوەی کە پشتگیری ڕۆژئاوا و بە تایبەتی ئەمریکا هاوبەشێکی سەرەکی بوون بۆ هێزەکانی هەسەدە لە شەڕی دژ بە داعش، ئەم پشتگیرییە لە نێوان ساڵانی 2025–2026دا بە شێوەیەکی دیاریکراو کەمبووەوە، لەگەڵ گۆڕینی هەڵوێستی واشنتۆن بۆ پشتگیری چارەسەرییەکی سووریی ناوەندی، ئەمەش کوردەکان خستووەتە دۆخێکی ناسەقامگیر و لاواز لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە.
2. کاریگەرییە مرۆیی و کۆمەڵایەتییەکان
أ. ئاوارەبوون و نیگەرانییە مەدەنییەکان.
شەڕ و تێکچوونی بەردەوام بوونە هۆی ئاوارەبوونی هەزاران هاووڵاتی کورد و عەرەب لە ناوچەکانی ناکۆک، لەگەڵ ترسی تۆڵەسەندن یان لابردنیان لە ژیان و بەشداری سیاسی دوای گۆڕینی دەسەڵات بۆ حکومەتی سووریا.
ب. نیگەرانییە ئاسایشییەکان و پرسی زیندانییەکان.
کشانەوەی هەسەدە لە زیندانە گەورەکان نیگەرانییەکی فراوانی دروست کردووە لەلایەن ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و وڵاتانی دراوسێ، سەبارەت بە ئەگەری گەڕانەوەی خانەخوێنەکانی داعش بۆ چالاکییە تێرۆریستییەکان، کە ئەمەش مەترسییە ئاسایشییەکان بۆ دانیشتووانی ناوچەکە و دەرەوەی دەهێنێت.
3. هەڵوێستە سیاسییە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان
أ. هەڵوێستەکانی هەرێمی کوردستان و کۆمەڵگای کوردی.
لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا، نوێنەران و پارتە کوردییەکان بانگەشەی جوڵەیەکی سیاسی و گشتییان کرد بۆ پشتگیری هەسەدە و دەستکەوتەکانی ئەدمینستراسیۆنی خۆبەڕێوەبەری، بەو باوەڕەی کە ئەوەی لە ڕۆژئاڤا ڕوودەدات کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر داهاتووی کورد لە سەرانسەری کوردستان.
ب. خۆپیشاندانەکان لە کوردستان و ئەورووپا
لە ماوەی ڕابردوودا، خۆپیشاندانە فراوانەکان لە باکووری عێراق و هەروەها لە وڵاتانی ئەورووپایی ڕووداوە، بۆ پشتگیری ڕۆژئاڤا و ناڕەزایی لەوەی کە شەڕ و ناکۆکی دژ بە کورد لە چوارچێوەیەکی سیاسیی سنوورداردا دەهێنرێت، وە دروستبونی ئازارێکی دەرونی لای هەمو کوردێک لە هەرکوێی ئەم جیهانە بەوەی دیسانەوە گەلی ستەمدیدەی کورد بوە قوربانی غەدر و ناپاکی گەورە.
بەراوردێکی یاسایی لە نێوان دۆخی کوردستانی (ڕۆژئاڤا) و دەستووری سووریا ساڵی 2012.
پێشەکی
کێشەی کوردستانی ڕۆژئاوا (ڕۆژئاڤا) یەکێکە لە ئاڵۆزترین کێشە یاسایی و دەستوورییەکان لە چوارچێوەی دەستووری سووریا، چونکە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هەیە بە شێوەی دەوڵەت، سروشتی دەسەڵات، مافە نەتەوەییەکان، و لامەركەزیی ئیداری و سیاسی. لە ساڵی 2012ەوە، لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا نموونەیەکی ئیداری و سیاسی دروست بووە کە جیاوازە لە ئەو نموونەیەی دەستووری سووریا پەسەند دەکات، ئەمەش پێویستی بە ئەنجامدانی بەراوردێکی یاسایی ورد لەنێوان دۆخی ڕاستەقینە و دەقی دەستوور هەیە..
یەکەم: شێوەی دەوڵەت و سیستەمی حوکمرانی
1. لە دەستووری سووریا
ماددەی (1) لە دەستووری سووریا دەڵێت:
«کۆماری عەرەبی سووریا دەوڵەتێکی دیموکراتی و خاوەن سەروەری تەواوە، و یەکەیەکی سیاسییە کە بەش بەش ناکرێت.»
دەستوور هەروەها بنەمای دەوڵەتی ناوەندی (مەرکەزی) پشتڕاست دەکاتەوە، بەو شێوەیەی کە دەسەڵاتە یاسادانانە، جێبەجێکردنەوە و دادوەرییەکان لە دەستی دامەزراوەکانی دەوڵەتی ناوەندی لە شاری دەمەشق کۆدەبنەوە، بەڵام بۆ بەڕێوەبردنە خۆجێییەکان تەنها دەسەڵاتێکی ئیداریی سنووردار دەدرێت، کە ناتوانێت بگاتە ئاستی حوکمی خۆبەڕێوەبەری.
2. لە دۆخی ڕۆژئاڤا
ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژئاڤا بنەمای لامەركەزیی سیاسی و ئیداری فراوان پەیڕەو دەکات، بەبوونی ئەنجومەنە یاسادانانە ناوخۆییەکان، دەزگاکانی جێبەجێکردنەوەی سەربەخۆ تا ڕادەیەک، و هێزە ئاسایشی و سەربازییە ناوخۆییەکان.
هەڵسەنگاندنی یاسایی
لە ڕوانگەی دەستووری سووریاوە، ئەم نموونەیە دژ بە بنەمای یەکێتی دەوڵەتی ناوەندییە کە لە ماددەی (1)دا هاتووە، چونکە سنووری لامەركەزیی ئیداری تێدەپەڕێنێت و دەسەڵاتی باڵادەست (سیادی)، بە تایبەتی لە بواری ئاسایش و یاساداناندا، بەکاردەهێنێت.
دووەم: سەروەری و دەسەڵاتی یاسادانان
1. لە دەستووری سووریا
دەسەڵاتی یاسادانان تەنها بۆ ئەنجومەنی گەل (مجلس الشعب) دیاریکراوە (ماددەی 51)، و دەستوور ڕێگە نادات بە دروستبوونی دەسەڵاتی یاسادانانی هاوشێوە لەسەر بنەمای هەرێمی یان نەتەوەیی.
2. لە ڕۆژئاڤا
لە ڕۆژئاڤادا ئەنجومەنە یاسادانانەکان و دەزگاکانی یاسایی بوونیان هەیە، کە یاسا و ڕێنمای ناوخۆیی دەرئەهێنن (وەک یاسای ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و کۆمەڵەبەندە کۆمەڵایەتییەکان).
هەڵسەنگاندنی یاسایی
ئەم یاسا ناوخۆییانە لە بنەڕەتدا تێپەڕینی دەستوورییان پێدەنرێت، چونکە لەلایەن دامەزراوەیەکەوە دەرچوون کە لە دەستووردا باس نەکراوە، مەگەر ئەوەی دەستوورێک نوێ بکرێتەوە کە سیستەمێکی فیدراڵی یان لامەركەزیی سیاسی پەسەند بکات.
سێیەم: هێزە چەکدارەکان و ئاسایش
1. لە دەستووری سووریا
ماددەی (11) دەڵێت:
«سوپا و هێزە چەکدارەکان دامەزراوەیەکی نیشتمانیین و بەرپرسی پاراستنی ئاسایشی وڵات و سەروەرییەکەیەن.»
ئەم دەقە بە شێوەیەکی ڕوون دەسەڵاتی چەکدارکردن تەنها بۆ دەوڵەت سنووردار دەکات.
2. لە ڕۆژئاڤا
هێزەکانی سووریای دیموکراتی (هەسەدە) و هێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ (ئاسایش) لە دەرەوەی پێکهاتەی فەرمیی سوپای سووریا کاردەکەن.
هەڵسەنگاندنی یاسایی
لە ڕوانگەی دەستووری سووریاوە، بوونی ئەم هێزانە نایاسایی دەستوورییە، مەگەر ئەوەی بە شێوەی فەرمی تێکەڵی هێزە چەکدارەکانی دەوڵەت بکرێن یان ڕێکخستنیان بە یاسایەکی تایبەت نوێ بکرێتەوە.
چوارەم: مافە نەتەوەیی و زمانەکان
1. لە دەستووری سووریا
دەستووری سووریا بە شێوەی ڕاستەوخۆ دان بە فرەنەتەوەیی نادات، بەڵکو چەمکی «ئومەتی عەرەبی» پشتڕاست دەکاتەوە، و هیچ دەقێکی تایبەت بۆ مافە زمانەوانی یان کولتوورییەکانی کورد نییە، تەنها بنەمای یەکسانی لە پێش یاسا (ماددەی 33).
2. لە ڕۆژئاڤا
ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری دان بە فرە نەتەوەیی دادەنێت (کورد، عەرەب، سووریانی)، و بەکارهێنانی زمانە خۆجێییەکان لە فێرکردن و کارگێڕی ڕەسمی ڕێگەپێدەدات.
هەڵسەنگاندنی یاسایی
ئەم بابەتە لەگەڵ دەستووری ئێستای سووریا دژایەتییەکی بنەڕەتی هەیە، بەڵام لەگەڵ بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ، بە تایبەتی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مدنی و سیاسییەکان، گونجاوە.
پێنجەم: بنەمای لامەركەزی
1. لە دەستووری سووریا
دەستوور تەنها لامەركەزیی ئیداریی سنووردار ڕەچاو دەکات (ماددەی 130)، بەبێ ئەوەی دەسەڵاتی سیاسی یان یاسادانانی سەربەخۆ بۆ پارێزگاکان دابنێت.
2. لە ڕۆژئاڤا
لە ڕۆژئاڤادا لامەركەزیی سیاسیی ڕاستەقینە جێبەجێدەکرێت کە یاسادانان، ئیدارە و ئاسایش لەخۆدەگرێت.
هەڵسەنگاندنی یاسایی
لامەركەزییەکەی لە ڕۆژئاڤادا جێبەجێدەکرێت لە چوارچێوەی دەستووری سووریا دەرچووە، و تەنها بە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی دەستووری دەتوانرێت یاسایی بکرێت.
شەشەم: ڕەوانگەی دەستووری و ڕاستەقینەی سیاسی
لە ڕوانگەی یاساییی خاوەن توێژینەوەدا، کیانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژئاڤا پشتگیریی دەستووری نییە لە ژێر دەستووری سووریا.
بەڵام لە ڕوانگەی ڕاستەقینەی سیاسییەوە، بەردەوامبوونی ئەم کیانە بۆ ماوەی زیاتر لە دە ساڵ، بەشداریی لە شەڕ دژ بە تیرۆر و دامەزراندنی سیستەمێکی ئیداریی تا ڕادەیەک ئارام، پێگەی ڕەوانگەی فەعلی (De Facto Authority) پێدەبەخشێت کە ناتوانرێت لە هیچ ڕێکەوتنێکی سیاسیی داهاتوودا پشتگوێ بخرێت.
کۆتایی
ئەم بەراوردە یاسایییە پیشان دەدات کە دژایەتیی نێوان دۆخی ڕۆژئاڤا و دەستووری سووریا دژایەتییەکی بنەڕەتییە، کە لە ناوەندیبوونی دەقی دەستوور لەلایەکەوە، و پێویستییەکانی فرەنەتەوەیی و لامەركەزیی سیاسی لەلایەکی دیکەوە دروست بووە. چارەسەری ئەم دژایەتییە تەنها لە ڕێگەی:
1.گۆڕانکاریی دەستووری و داننان بە فرەنەتەوەیی،
2.پەسەندکردنی سیستەمێکی لامەركەزیی سیاسی یان فیدراڵی،
3.تێکەڵکردنی هێزە چەکدارەکان لە پێکهاتەی دەوڵەت،
4.پاراستنی دەستووریی مافە کولتووری و زمانەوانییەکانی کورد،
دەتوانرێت ئەنجام بدرێت.
تا ئەو کاتەش، ڕۆژئاڤا هەر لە نێوان نەبوونی ڕەوانگەی دەستووری و ڕەوانگەی ڕاستەقینەی سەپێنراودا دەمێنێتەوە.
-ڕێکارە چارەسەریەکانی بارودۆخی ئێستای سوریا و زامنکردنی مافی کورد.
چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی پەیوەست بە پرسی کوردی لە سووریا لە دوو ڕێگەی هاوتەریبەوە: دانپێدانانی دەستوری بە ناسنامە و دۆزی کورد لە سوریا، و گەیشتن بە چارەسەرێکی سیاسی کە کۆتایی بە دۆخی ناکۆکی بهێنێت. لێرەدا تێڕوانینێک بۆ مافە بنەڕەتییە داواکراوەکان و میکانیزمەکانی چارەسەرکردن بەپێی تێڕوانینە سیاسی و مافییەکانی ئێستا لە ساڵی 2026دا:
یەکەم: مافە بنەڕەتییە پێویستەکان
ناساندنی دەستوری: پەسەندکردنی بوونی گەلی کورد وەک بەشێکی ڕەسەنی وڵات لە دەستوری سووریا، و دڵنیابوون لە مافە کولتووری و سیاسییەکانیان لە چوارچێوەی یەکێتی
وڵاتدا.
مافی زمان و کولتوور: مافی خوێندن بە زمانی کوردی لە ناوچە زۆرینە کوردییەکاندا، و دانانی وەک زمانی فەرمی لە ئاستی ناوخۆدا، و زیندوکردنەوەی کەلتووریان بەبێ سنووردارکردن.
هاووڵاتیبوونی تەواو: چارەسەرکردنی کۆتایی بۆ دۆسییەکانی "مەکتومی قید" و ئەو بیگانەیانەی کە لە دەیەکانی ڕابردوودا بێبەش کراون لە ناسنامە، و دڵنیابوون لە یەکسانی تەواو لەبەردەم یاسادا.
بەڕێوەبردنی لامەرکەزی: پەسەندکردنی سیستەمی بەڕێوەبردنی ناوچەیی کە دەسەڵاتی فراوان بدات بە پارێزگاکان بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری پەرەپێدان و خزمەتگوزاری، بەپێی ئامانجەکانی دانیشتووانی ناوچەکە.
دووەم: چۆنیەتی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی ئێستا
چارەسەرکردن پێویستی بە هەنگاوی کردەیی هەیە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی:
دیالۆگی سووری-سووری: چالاککردنی گفتوگۆکان لە نێوان "خۆبەڕێوەبەری" (لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا) و حکومەتی ناوەندی لە دیمەشق بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنی هاوڕێی کە پێکهاتەکانی بەڕێوەبردن و سەربازی (هەسەدە) لەناو دامەزراوەکانی دەوڵەتی سووریادا یەکبخات .
هاوڕێی ناوچەیی: پێویستی بە گەرەنتی نێودەوڵەتی هەیە (بەڕێگەی ئاستانە یان جەنێف) بۆ بڵاوکردنەوەی دڵنیایی بۆ وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەتی تورکیا، بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری ناوچە سنوورییەکان و ڕێگرتن لە دەستێوەردانی سەربازی .
ئاوەدانکردنەوە و پەرەپێدان: ئاراستەکردنی وەبەرهێنان بۆ ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا کە دەوڵەمەندن بە سەرچاوەکان (نەوت و کشتوکاڵ) بۆ دڵنیابوون لە دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامانی نەتەوەیی، کە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی توندی گرژییە ئابوورییەکان.
بەشداربوونی سیاسی: نوێنەرایەتی ڕاستەقینەی پێکهاتەی کورد لە "لیسانی دەستوری" و لە هەموو دامەزراوەکانی حوکمڕانی گوێزراو یان داهاتوودا بۆ دڵنیابوون لە بێدەنگ نەکردنی دەنگیان لە داڕشتنی داھاتووی سووریا.
دەتوانرێت پەرەپێدانی سیاسی پەیوەست بە دۆسیەی سووریا بەدواداچوونی بۆ بکرێت لە ڕێگەی ناوەندی کارنیگی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یان ڕاپۆرتەکانی گروپی نێودەوڵەتی قەیرانەوە.
{خودا کوردان سەربخات لە هەر جێیەکی ئەم زەمینەبن}
عبدالرحمان ئازاد حسن
خوێندکاری بەشی یاسا
