نێچیرڤان بارزانی، تەلارسازی ئاشتی: شیاوی بۆ خەڵاتی نۆبڵ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی لێکترازاودا
نووسینی: بەختیار سەجادی،
ڕەخنەگری کولتووری و مامۆستای زانکۆ
٢٢ی شوباتی ٢٠٢٦ بڵاوکراوەتەوە
ئاشتی تەنها بە واتای نەبوونی شەڕ نایەت؛ بەڵکو ئەو بناغە سەرەکییە کە شكۆى مرۆڤ، خۆشگوزەرانی و گەشەسەندنی کۆمەڵگەکانی لەسەر ڕادەوەستێت. لە سەردەمێکدا کە بە لێکترازانی قووڵی تائیفی و سێبەرە درێژەکانی تاکڕەوی ناسراوە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کێشەی قەیرانی نییە، بەڵکو کێشەی کەمیی ئەو پیاوى دەوڵەتانەی هەیە کە توانای تێکەڵکردنی دیدگایەکی پراگماتی و نموونەییخوازانەی جێگیریان هەبێت بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی نەخشەی دیپلۆماسی.
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستانی عێراق، کەسایەتییەکی سیاسیی سەرەکیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە کە لە ماوەی دەیەکانی ڕابردوودا وەک یەکێک لە کارەکتەرە دەگمەنەکانی "کۆدەنگیی ڕاستەقینە" دەرکەوتووە، لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار بە ململانێی "سفر - سفر" (یان هەموو یان هیچ) دەناسرێتەوە. نێچیرڤان بارزانی لە یەکێک لە وتارەکانیدا ڕایگەیاند: "ئاشتی گەورەترین هێزمانە و کاریگەرترین ڕێگەیە بۆ پێشەوەچوونی کورد". کار و خەباتی ژیانی ئەو لەسەر دوو کۆڵەکەی بەهێز ڕاوەستاوە: گەشەپێدانی ناوخۆیی و نێوەندگیریی دەرەکی.
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەرنجی ئەمەی داوە. لە کاتی وتووێژە ئەمنییە ئاستبەرزەکاندا، گويدۆ كرۆسيتۆ وەزیری بەرگریی ئیتاڵیا زۆر بە ڕاشکاوی وتی: "تۆ شایستەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتیت." ئەم گوتەیە تەنها ڕێزگرتنێکی دیپلۆماسی نەبوو؛ بەڵکو نیشانەی توانای نێچيرڤان بارزانی بوو لە گۆڕینی خاڵە مەترسیدارەکانی گرژی بۆ دەرفەتی لێکتێگەیشتنی هاوبەش کە بەرەو ئاشتی دەچن. لە یارمەتیدانی پرۆسەی ئاشتی نێوان تورکیا و PKK و ڕزگارکردنی ئێزدییەکان لەژێر دەستی داعش لە ٢٠١٤، تا نێوەندگیری لە ململانێکانی ئەمدواییەی سووریا و ڕۆڵی بونیاتنەرانەی لە کۆنفرانسی ئاسايشى میونشن ٢٠٢٦، ئەو تەلارسازییەکی بۆ ئاشتی بونیاد ناوە کە سنوورە نەتەوەیی و ئیتنیکییەکان دەبەزێنێت.
دیدگای "ئەندازیاری ئاوهدانكردنهوه"
کاتێک نێچیرڤان بارزانی لە ساڵی ٢٠١٩ بوو بە سەرۆکی هەرێم، ئەوە خاڵی لووتکەی کاروانی سیاسی نێودەوڵەتی ئەو بوو کە بۆ خزمەتکردن و نوێبوونەوە تەرخان کرابوو. پێشتر سێ خول وەک سەرۆک وەزیرانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان (٢٠٠٦-٢٠٠٩ و ٢٠١٢-٢٠١٨) خزمەتی کردبوو، کە تێیدا نازناوی پڕ سۆزی "ئەندازیاری ئاوهدانكردنهوه"ی لەلایەن گەلەکەیەوە پێدرا. ئەو هەرێمەی کە ئەوکات لەدەستی گرت، هێشتا لەژێر کاریگەریی دەیان ساڵ شەڕ، سزای نێودەوڵەتی و لێکترازانی ناوخۆیی دابوو؛ هەرێمێکی گەشەنەکردوو، هەژار و دابڕاو بوو.
لەژێر سەرکردایەتيی ئەودا، ئەو وێنەیە گۆڕا. خاکێک کە ڕۆژانێک بە شاڵاوەکانی ئەنفالی سەدام حوسێن وێران کرابوو، گۆڕدرا بۆ ناوەندێکی گەشەسەندووی ژێرخان، پەروەردە و بازرگانی. فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتيی هەولێر، شاڕێگەکان کە گوندە دوورەدەستەکانیان بەیەکەوە بەستەوە، زانکۆ نوێیەکان، پێشانگە نێودەوڵەتییەکان و ئابوورییەکی هەمەچەشن کە لەسەر وزە و بازرگانی بونیاد نراوە، ئێستا وەک شوێنەوارێکی دیاری دیدگای ئەو وەستاون. نێچيرڤان بارزانی هەمیشە جەختی کردووەتەوە کە سەقامگیریی ڕاستەقینەی ناوخۆیی، بناغەیەکی پێویستە بۆ هەر کاریگەرییەکی دەرەکی. وەک سەرۆک، هەمان وزەی بونیاتنەرانەی ئاراستەی دەرەوە کردووە بۆ هێورکردنەوەی ناوچەیەک کە هێشتا بەدەست ململانێوە دەناڵێنێت.
ڕێکخستنی ناوماڵی سیاسیی کورد
سەرەڕای هەموو هەوڵە نێودەوڵەتییەکانی بۆ نێوەندگیری، گرنگترین کاری نێچیرڤان بارزانی لە ناو سنوورەکانی هەرێمی کوردستان خۆیدا بووە. وەک جێگری سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان، کە کۆنترین و کاریگەرترین بزووتنەوەی سیاسيی هەرێمەکەیە، ئەو چەندین جار لە بەرژەوەندییە تەسکە حزبییەکان بەرزتر بووەتەوە تا وەک ناوبژیوانێکی ڕاستگۆ بۆ یەکڕیزیی کورد کار بکات. ململانێی مێژوویيی نێوان پارتی و یەکێتی لەمێژە تاقیکردنەوەیەکی سەخت بووە بۆ سیاسەتی هەرێم. نێچيرڤان بارزانی بووەتە پردێکی دانەبڕاو بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی ڕێککەوتنە ناوخۆییەکان بەرەو ئاواتە فراوانەکانی گەلی کورد بچن.
پاپەندبوونی ئەو بە حوکمڕانییەکی گشتگیر، ڕەنگە لە هەوڵە پشوودرێژەکانیدا بۆ یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە بە ڕوونی دەربکەوێت. ساڵانێکی زۆر ئەم شەڕڤانانە بەسەر هێڵە حزبییەکاندا دابەش بووبوون، کە ئاستەنگێکی جدی بوو لەبەردەم بهدامەزراوەییبوونی ڕاستەقینەی دەوڵەت. لە ڕێگەی سەرکردایەتی و سەرپەرشتییەکی بەردەوام، نێچيرڤان بارزانی لە ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦دا سەرپەرشتيی پێشکەوتنێکی مێژوویی کردووە بۆ یەکخستنی یەکەکان لە چوارچێوەی سوپایەکی نیشتمانیی پیشەگەر لەژێر چەتری وەزارەتی کاروباری پێشمەرگەدا.
ڕۆڵی نێچيرڤان بارزانی وەک ئاشتیخوازێکی ناوخۆیی، لە کاتی چەقبەستوویی دەستووری و هەڵبژاردنەکانیشدا یەکلاکەرەوە بووە. جا چ لە نێوەندگیریی کێشەکانی پێکهێنانی حکوومەت لە هەولێر بێت یان دابەشکردنی پۆستە فیدراڵییەکان لە بەغدا، ئەو هەمیشە بەرژەوەندیی کوردستانی خستووەتە سەروو بەرژەوەندیی حزبی. بە چاندنی کولتووری کۆدەنگی و ڕەتکردنەوەی سیاسەتی پەراوێزخستن، نێچیرڤان بارزانی سەلماندی کە بەردەوامترین ئاشتی لە ناوخۆوە دەست پێ دەکات.
نێوەندگیریی ململانێی چل ساڵەی تورکیا و PKK
سەختترین هەڕەشە بۆ سەر سەقامگیریی ناوچەکە بۆ زیاتر لە چوار دەیە، ململانێی نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان بووە. ئەم شەڕە گیانی دەەیان هەزار کەسی کێشا و پەیوەندییەکانی ناو جیهانی کوردی لاواز کرد. نێچیرڤان بارزانی بە شێوازی تایبەتی خۆی ڕووبەڕووی ئەم تەحەدایە بووەوە. بە پشتبەستن بە پەیوەندییە دامەزراوەییيە قووڵەکانی لەگەڵ سەرۆک کۆماری تورکیا ڕەجەب تەیيب ئەردۆغان و وەزیری دەرەوە هاکان فیدان، هەرێمی کوردستانی وەک ئاسانکارێکی جێی متمانە بۆ گفتوگۆ جێگیر کرد. دیپلۆماسییە بێدەنگەکەی ئەو، لەگەڵ داکۆکیکردنی بەردەوامی لە چارەسەری سیاسی، یارمەتیدەر بوو بۆ خوڵقاندنی زەمینەی پرۆسەی ئاشتیی ٢٠٢٤-٢٠٢٥.
چاودێرە دێرینەکان سەرنجی ئەمەیان دا و لە چەندین بۆنەدا ئاماژەیان بەم دەستکەوتە کرد. محەمەد ئەمین پێنجوێنی بەشداریی نێچيرڤان بارزانی وەک بەشدارییەکی "مرۆیی و کاریگەر" وەسف کرد، کە توانی نیگەرانییە ئەمنییەکانی ئەنقەرە و داخوازییە سیاسییەکانی کورد بەیەکەوە ببەستێتەوە. کاتێک PKK لە ساڵی ٢٠٢٥دا کشانەوەی خۆی لە خاکی تورکیا و داماڵینی چەکی ڕاگەیاند، نێچيرڤان بارزانی وەک "وەرچەرخانێکی نوێ بۆ تەواوی ناوچەکە" پێشوازی لێ کرد. بە دابینکردنی زەمینەیەکی بێ لایەن بۆ دانوستان، ئەو نیشانی دا کە تەنانەت سەختترین ململانێکانیش دەتوانن تەسلیمی پیاوی دەوڵەتی پشوودرێژ و بنەماخواز بن.
هاوسەنگی لە ناوەکی سەروەریدا: هەولێر، بەغدا و تاران
لە ناو سیستەمی فیدراڵیی ئاڵۆزی عێراقدا، نێچیرڤان بارزانی هەمیشە داکۆکیکار بووە لە "فیدراڵیزمی پێگەیشتوو". سەرەڕای کێشە بەردەوامەکانی داهاتی نەوت، پشکەکانی بودجە و ناوچە جێناکۆکەکان، ئەو ماندوونەناسانە کاری کردووە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی هەولێر و بەغدا جیاوازییەکانیان لە ڕێگەی دەستوورییەوە چارەسەر بکەن نەک ڕووبەڕووبوونەوە. ئەو کەسایەتییەکی خۆشەویستە لە ناو کایەی سیاسیی بەغدا و بە هەوڵەکانی بۆ هێنانەدی ئاشتی، سەقامگیری و گەشەپێدان نەک تەنها بۆ هەرێمی کوردستان بەڵکو بۆ تەواوی وڵات دەناسرێت.
ئەو دیدگا پراگماتییە بۆ دراوسێ بەهێزەکانیش درێژ دەبێتەوە. بەهۆی ئەوەی ساڵانی گەنجێتی لە ئێران بەسەر بردووە، نێچیرڤان بارزانی خاوەنی لێهاتوویی کولتووری و زمانییە کە پێویستە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ تاران. چەندین جار گفتوگۆی نزیکی لەگەڵ ڕێبەری ئێران، ئایەتوڵڵا خامنەیی ئەنجام داوە. بە پەرەپێدانی گفتوگۆ لەسەر سنوورەکان، یارمەتیدەر بووە لە جێگیرکردنی سنوورێک کە لەمێژە بە گرژی دەناسرێتەوە. توانای ئەو لە پاراستنی پەیوەنديی بونیاتنەرانە لەگەڵ بەغدا و تاران — لە هەمان کاتدا پاراستنی سەروەریی کورد — ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێکی قووڵی ئەو بۆ واقیعی هێز لە ناوچەکەدا.
ئێزدییەکان و ئەرکێکی ئەخلاقی
پاپەندبوونی نێچيرڤان بارزانی بە ئاشتی، بە هەمان شێوە لە کردارە مرۆییە ڕاستەوخۆکانیدا ڕەنگی داوەتەوە. کاتێک داعش جینۆسایدی دژی کۆمەڵگەی ئێزدی لە شنگال لە ٢٠١٤ ئەنجام دا، نێچیرڤان بارزانی کە ئەوکات سەرۆک وەزیران بوو، خێرا جووڵا لە کاتێکدا زۆربەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بێدەنگ بوون. ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنی شنگال کە ڕاستەوخۆ لەژێر سەرپەرشتيی سەرۆک مەسعوود بارزانیدا بوو، لە ٢٠١٥دا بە سەرکەوتوویی ئەنجام درا. نێچیرڤان بارزانی خۆی سەرپەرشتی ئەرکە ئاسمانییەکانی دەکرد بۆ گەیاندنی هاوکاری بەوانەی لەسەر چیای شنگال گیریان خواردبوو، هەروەها نووسینگەی ڕزگارکردنی ئێزدییەکانی دامەزراند، کە یارمەتیدەر بوو لە ئازادکردنی زیاتر لە ٣٥٠٠ ڕزگاربوو لە دەستی داعش.
لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ میدیای هەرێم، دکتۆر نووری عوسمان، بەرپرسی نووسینگەی ڕزگارکردنی ئێزدییەکان، ئاماژەی بەو ڕۆڵە گرنگە کرد کە نووسینگەکە لە ڕزگارکردنی ئێزدییەکاندا گێڕاویەتی و وتی: "کاک نێچیرڤان پێی وتین هەموو هەوڵێک بدەن بۆ ڕزگارکردنی ئێزدییەکان و ئەرکەکە بە هەموو شێوەیەک جێبەجێ بکەن." هەروەها خەیری بۆزانی، بەرپرسی ئێزدییەکان، ئەو ساتەی بە ڕوونی بەبیر هێنایەوە: "پەیوەندیمان بە هەمووانەوە کرد، بەڵام کەس نەهات — تەنها نێچیرڤان بارزانی نەبێت." ئەم هەوڵە بە ڕزگارکردن کۆتایی نەهات. لەژێر سەرۆکایەتيی ئەودا، هەرێمی کوردستان بەردەوام بووە لەسەر بەرنامە گشتگیرەکانی چاکسازی و داکۆکی نێودەوڵەتی، بۆ دڵنیابوون لەوەی قوربانیانی جینۆساید لە ناو گەڕان بەدوای سەقامگیریی ناوچەییدا لەبیر نەکرێن.
بەرەبەیانی نوێی سووریا: نێوەندگیریی دوای ململانێ لە ٢٠٢٦
هەرەسی لەناکاوی ڕژێمی ئەسەد لە سووریا مەترسیی نوێی بۆ ئاشتیی ناوچەکە دروست کرد. گرژییە گەشەسەندووەکانی نێوان دەسەڵاتی نوێ لەژێر سەرکردایەتيی سەرۆک ئەحمەد ئەلشەرع و هێزەکانی سووریای دیموکرات (HSD) هەڕەشەی شەڕێکی ناوخۆیی تری لە باکووری ڕۆژهەڵات دەکرد. لێرەدا پەیوەنديی نێچيرڤان بارزانی لەگەڵ مەزڵووم عەبدی، فەرماندەی گشتيی HSD، یەکلاکەرەوە بوو. لە ڕێگەی دیپلۆماسییەکی چڕی بێدەنگەوە، یارمەتیدەر بوو لە ئاسانکاری بۆ ڕێککەوتنی ئاگربەستی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦، کە ڕێگەی خۆش کرد بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان و پاراستنی مافە کولتووری و کارگێڕییە سەرەکییەکانی کورد.
ئیمانوێل ماکرۆن، سەرۆک کۆماری فەڕەنسا، بە ئاشکرا دەستخۆشی لە هەوڵەکانی نێچيرڤان بارزانی کرد و ئاماژەی بەوە دا کە جەختکردنەوەی ئەو لەسەر "گفتوگۆی سیاسی لە ناو سووریایەکی یەکگرتوودا" ڕێگری لە پەرەسەندنێکی کارەساتبار کردووە. ئەمە وەبیرهێنانەوەیەکی ڕوونی ڕۆڵی ئەو بوو وەک سەقامگیرکەرێکی ناوچەیی — سەرکردەیەک کە پاراستنی ژیان و شكۆ دەخاتە سەروو ڕەقبوونی ئایدیۆلۆژی یان خاکی.
کۆنفرانسی ئەمنیی میونشن ٢٠٢٦
لە ١٢ بۆ ١٥ی شوباتی ٢٠٢٦، لێهاتوویيی دیپلۆماسیی نێچيرڤان بارزانی لە ٦٢ەمین کۆنفرانسی ئاسايشی میونشندا بە ڕوونی دەرکەوت. لە ماوەی سێ ڕۆژی چڕدا، زنجیرەیەک کۆبوونەوەی ئاستبەرزی لەگەڵ کەسایەتییە جیهانییەکان ئەنجام دا، لەوانە ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆک کۆماری فەڕەنسا، مارکۆ ڕوبیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمهریکا، ئۆرسولا ڤۆن دێر لاین سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەورووپا، جۆناتان پاوڵ ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی بەریتانیا و زۆر کەسی تر.
لەگەڵ ماکرۆن هاوکارییە ئەمنییەکانی فەڕەنسا و کوردی بەهێزتر کرد. لەگەڵ وەزیر ڕوبیۆ پێگەی هەولێری وەک "لەنگەرێکی جێی متمانە" لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووپات کردەوە. لەگەڵ سەرۆک ڤۆن دێر لاین جەختی لەسەر بەشداریی هەرێمی کوردستان لە سەقامگیری و ڕێگریکردن لە ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ کردەوە. گفتوگۆکانی لەگەڵ مەزڵووم عەبدی و بەرپرسانی سووریا پرۆسەی گواستنەوەی دوای ئەسەد و جێبەجێکردنی ئاگربەستەکەی بەرەوپێش برد.
هاوبەشیی متمانەی جیهانی
جگە لە بەڕێوەبردنی قەیرانە کتوپڕەکان، نێچیرڤان بارزانی تۆڕێکی فراوانی لە متمانەی نێودەوڵەتی دروست کردووە کە لە واشنتن و پاریسەوە تا وڵاتانی کەنداو و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا درێژ دەبێتەوە. دیپلۆماسییە ئابوورییەکەی لەسەر بڕوایەکی ڕوون وەستاوە: خۆشگوزەرانی کاریگەرترین دەرمانە بۆ توندڕەوی. بە ڕاکێشانی وەبەرهێنانی گەورە لە ئیمارات، قەتەر و کۆریای باشوور، هەرێمی کوردستانی گۆڕیوە بۆ دەروازەیەکی گرنگی بازرگانی ناوچەیی.
ئەگەر سەیری گۆڕانکارییە سەرەکییەکانی بواری ئازاديی ئایین و بیروباوەڕ بکەین لە هەرێم، خێرا دەبینین گۆڕانکارییەکی پۆزەتیڤی گەورە ڕوویداوە. ئەم "هاوبەشیی متمانەی جیهانییە" دڵنیایی دەدات کە کوردستان چیتر ناوچەیەکی دابڕاو نییە، بەڵکو گرێچکەیەکی ناوەندییە لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا — جا چ لە ڕێگەی هاوکاريی بەرهەمدار لەگەڵ چین یان هاوکاريی دژەتیرۆر لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمهریکا بێت. ئەمە دەیسەلمێنێت کە چۆن هەرێمێکی تا ڕادەیەک بچووک، کاتێک لەلایەن سەرکردایەتییەکی پێشکەوتنخوازەوە ئاراستە دەکرێت، دەتوانێت کاریگەریی هەبێت کە زۆر لە قەبارەی خۆی گەورەتر بێت لە پرسی ئاشتیی جیهانیدا.
ئەنجام: شیاوی بۆ ئۆسلۆ
پێشنیارکردنی پێدانی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بە نێچیرڤان بارزانی لەسەر بنەمای مێژوویەکی بەردەوام و درێژخایەنی دەستکەوتەکانی دامەزراوە. ئەو تەنها قەیرانەکانی بەڕێوە نەبردووە؛ بەڵکو بە شێوەیەکی سیستماتیک کاری کردووە بۆ هەڵوەشاندنەوەی مەکینەکانی ململانێ. لە کۆتاییهێنان بە شەڕی چل ساڵەی تورکیا و PKK تا هەڵاتنی بەرەبەیانێکی نوێ لە سووریا و نموونە گرنگەکانی تری سەرەوە، کاریگەریی ئەو لە هەر دەستپێشخەرییەکی گرنگی ئاشتیدا لە ناوچەکەدا دەبینرێت.
لە ناوچەیەکدا کە سەقامگیریی سیاسی زۆرجار وەک خەونێکی دوور دەردەکەوێت، بارزانی یارمەتیدەر بووە لە کردنی بە واقیعێکی بەرجەستە. بەشدارییەکانی ئەو ڕەنگدانەوەی خودی ڕۆحی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی و برەودانە بە "برایەتی نێوان نەتەوەکان". لە کاتێکدا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەدوای مۆدێلی سەرکردایەتیدا دەگەڕێت کە توانای تێپەڕاندنی ئاڵۆزییەکانی سەدەی ٢١ی هەبێت، نێچیرڤان بارزانی نموونەیەکی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات.
بۆیە، بەخشینی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی بەو، ڕێزگرتن دەبێت لە دەستکەوتەکانی ڕابردووی، لەوەش گرنگتر، دەبێتە پەیامێکی بەهێزی پشتگیری بۆ دیپلۆماسییەکی پشوودرێژ، گشتگیر و پراگماتی کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر بە پەلە پێویستی پێیەتی.
